На главную

ПОИСК

 

111
Новости
Аналитика
Комментарии и интервью
Пресс-релизы
Афиша
Мероприятия РНКАТНО
Фоторепортаж

Татарская община
О РНКАТНО
Праздники и традиции
Национальная кухня
Татарские имена
Культура
Из истории
Выдающиеся татары
Ветераны
Наша молодежь
Татарские села области
Уроки татарского


Газета <Мишар доньясы>
Приложение <Миллят>

Библиотека
Энциклопедия

Благотворительность

Служба знакомств
Форум
Чат
Обратная связь
Карта сайта
Наши баннеры
О проекте

Другие национальные
объединения области
 

   :: Газета «Мишар дуньясы» №4 (сентябрь) 2007

Мишәр дөньясы   , № 4 (сентябрь 2007 г.)
Нижгар татарлары газетасы

Хөрмәтле дин кардәшләрем!
Кадерле якташларым!
Газиз милләттәшләрем!

Һәр иманлы бәндә өчен түземсезлек белән көтелә торган мөбарәк күркәм изге Рамазан шәриф ае керде. Ошбу зур шатлык белән сезне ихлас күңелдән тәбрик итәм. Үтәгән гыйбәдәтләребезне, бигрәк тә Аллаһ Раббыбыз тарафыннан башкарылырга боерылган олуг фарызыбызны – ураза гыйбадәтебезне Аллаһ Раббыбыз кимчелек-хаталарыннан пакьлап киң рәхмәте белән кабул итеп алса иде. Тоткан уразаларыбыз тәннәребезгә саулык өстәп, калебләребезгә нур өстенә нур булып иман сафлыгы өстәсә иде. Мөбарәк аенда ураза гыйбадәтен җинеллек белән үтәп, киләчәк гомеребездә дә озак еллар буе шундый матур, күркәм айларга саулыкта-саләмәтлектә, ил-көн тынычлыгында шатлык белән ирешергә Үзе насыйп әйләсә иде. Тоткан уразаларыбыз исәбенә генә ачылачак әр-Рәйхан капкасыннан җәннәткә керергә Үзе насыйп итсә иде.

 Нижний Новгород өлкәсе
Диния нәзарәте рәисе
Үмәр хәзрәт Идрисов


Хөрмәтле якташлар!

Хәзерге заманда глобальлек зур куәт алганда, ничек итеп милләтне, аның рухи йөзен, байлыгын, рухи мирасын саклап калу мәсьәләсе татар халкының бер өлеше булган мишәрләрнең каршына бигрәк тә килеп баса. Халкыбыз саны кимү, эчкечелек, бозыклык, шуның аркасында иренчәклек, рухи һәм әхлак мирасыбызны оныту куркынычы яный. Халкыбызга, бигрәк тә яшьләргә бу мәсьәләләр өстендә уйлану зарури. Менә шундый чорда дөнья күргән яңа газета «Мишәр дөньясы» бу мәсьәләләрне хәл итүдә үз сүзен әйтер дип уйлыйм.

«Мишәр дөньясы» газетасында авылларның тарихы, халкыбызның рухи мирасы киң чагылыш табар дигән өмет туа. Билгеле инде, яңа газета эшкә, хезмәт иясенә дә әһәмият биреп, авылларбызны саклау йөзеннән эш урыннары да булдыру турында да тәкъдимнәр, фикерләр белән уртаклашырга тиеш. Газета атналык телепрограммалы булса, укучысы да күп булачак. Яңа газета озын гомерле, бай эчтәлекле, һәркайсыбыз яратып укый торган зур тиражлы булсын иде.

Вафа Камалетдинов,
Пилнә районы татар-мишәрләрнең милли мәдәни автономиясе рәисе

Уку елы башланды

Өлкәбезнең көньяк-көнчыгышына урыннашкан дүрт татар авылында уку елы гадәттәгечә башланып, уңышлы гына дәвам итә.

Пилнә районы Сафажай авылының Х.Фәезханов ис. мәктәбе узган айда урта белем бирү статусы алынуга 40 ул тулганны билгеләп узды. Бу бәйрәмдә шул еллар эчендә укып чыгучылар катнашты. Алар ярдәмендә мәктәптә ремонт эшләнде. Бәйрәм тантанасында бу мәктәпне бетереп чыккан Җәфәр Алимов «Газель» микроавтобусы бүләк итте. Бу мәктәптә ике беренче сыйныф. Һәр класста унар бала укыр. Укытучылары Алсу Абдрахманова һәм Румия Моталлапова. Узган елда 11 классны 34 укучы тәмамлаган. Аларның күпчелеге югары уку йортларына кергәнннәр.

Җәй көннәрендә укучылар төрле экскурсияләргә йөрделәр. Спорт ярышларында катнаштылар. Бүген мәктәптә төрле түгәрәкләр эшли. Мәктәптә 288 укчы белем ала.

Яңа Мочали урта мәктәбендә агымдагы уку елында 91 укучы укыр. Мәктәптә 16 укытучы эшли. Аларның унысы беренче категорияле белгечләр. 1 сентябрьдә беренче сыйныфка 5 укучы килгән. Бу мәктәпнең ягулык системасы әле газлаштырылмаган, ташкүмер ягулы мичләргә ремонтлар эшләнгән. 100 кублы су саклау урыны яңадан казылган. Канализация челтәре җайлаштырылган. Җылы туалетлар эшләнә. Информатика бүлмәсе яңартылган. Бу мәктәпне тәмамлаган укучылар күбесенчә Мәскәү финанас институтларында укыйлар. Укыту әсбапларыннан бу мәктәптә татар телендәге яңа китаплар җитешми. Мәктәпкә газ кертү мәсьәләсе ачыкланмаган хәлдә тора. Мәктәп директоры әйтүенчә, аны эшләр љчен 3 млн. акча кирәк икән.

Петрякс урта мәктәбенә яңа укытучы килгән. Алар милли проектта катнашалар. Бу мәктәптә 110 укучы укый. Укытучылар саны – 19. Беренче сыйныфта 6 бала укый. Чит телләрдән фрацуз теле укытыла. Узган уку елында көмеш медальгә тәмамлаган ике укучылары Мәскәү финанс-кредит институтының бюджет урыннарына уза алганнар.

Бу мәктәпләрдәге классларда декоратив ремонт эшләргә ата-аналар булышкан. Җәй көннәрендә бу мәктәп балалары лагерьда ял иткәннәр, төрле шәһәрләргә барганннар.

Сечен районындагы бердән-бер татар авылы булган Краснайда урта белемле мәктәп горурланырлык итеп эшләп килә. Бу мәктәптә 11 укытучы, аларның җидесе югары белемле, икесе читттән торып институтта укыйлар. Уку елы башланганчы июнь аенда бу мәктәптә балалар өчен 21 көнлек ял лагеры оештырылган иде. Укучылар музейларга барганнар, туган якны өйрәнү экскурсияләрендә катнашканнар. Бер укучы Казан санаториенда ял иткән. Мәктәп районның төрле ярышларында катнаша килә. Мәсәлән, мәктәпләрне уку елына хәзерләү конкурсында да, иң яхшы мәктәпләрнең берсе итеп танылган. Моның өчен җәй айларында ике этажлы мәктәп бинасының ягулык системасын, түбәсен ремонтлаганнар. Классларда, зал-ларда декоратив ремонт эшләнгән. Укыту әсбаплары да җитәрлек, компьютерлары интернет челтәрендә эшләргә җайлаштырылган.

Авылда эш урыннары булмау яшь гаиләләрне шәһәрләргә китәргә мәҗбүр итә. Балалар бакчасында бары тик алты бала, беренче сыйныфка ике бала укырга кергән.

Ә;нвәр Камалетдинов

ВАКЫЙГАЛАР ХРОНИКАСЫ

Өлкә татарлары тормышыннан

Зур Рбишчага балалар бакчасы кирәк

Бу турыда Кызыл Октябрь районы мәгариф комитеты рәисе Фәрит Хайруллин 29–августта Уразавылда үткән традицион укытучылар конференциясендә белдерде. Әлбәттә, бу куанычлы яңалык. Димәк, Нижгар төбәгендә иң зур татар авылларының берсе буларак, ул тулы тормыш белән яши, димәк, аның ышанычлы киләчәге бар. Әмма, ышанасы килә, бу авылда әлегә кадәр эшләп килгән балалар бакчаларыннан аермалы буларак, яңасы Зур Рбишчаның бер күркәм бинасы булып торсын иде.

Ә тулаем алганда, Кызыл Октябрь районында 14 мәктәпкәчә мәгариф учреждениясендә 259 бала тәрбияләнә. Кызганычка каршы, аларның кайберләренә 1–2 бала гына йөри. Шуңа күрә, өлкә буенча балалар бакчасында бер тәрбияләнүчегә  дәүләт 25, 26 мең сум сарыф итә, ә Кызыл Октябрь районында ул сан 36,1 мең сумга тиң. Шуңа да карамастан, Фәрит Фатехович укытучылар конференциясендәге чыгышында түбәндәгене ассызыклап үтте. Аныңча, мәктәпкәчә уку узмаган бала, кирәкле дәрәҗәдә мәктәпкә дә әзерләнә алмаячак һәм аның киләчәктә сыйфатлы белем алуында да җитди проблемалар булачак.

Каргага укытучылар килде

Приоритетлы «Мәгариф» милли проекты эшли башлау белән яшь укытучылар бераз авылларга тартыла башладылар. Әлегә кадәр укытучыларга кытлык кичергән тугызъеллык Карга мәктәбенә быел дүрт (!) яшь педагог килде, шул исәптә француз теле укытучысы Гөльнара Абдулкадерова да. Әйтергә кирәк, күптән чит теле укытылмаган тагын кайбер татар мәктәпләре, Уразавыл педучилищесы әзерләгән кадрлар исәбенә, чит теле укытучылары белән тәэмин ителде. Мәсәлән, Яндавишчада француз телен Динара Абдулкадерова укытыр, ә Куйсуында – Гөлнара Үмәрова.

Бер карашка, югары утырган түрәләр, авылларны саклап калыр өчен, конкрет чаралар күрәләр. Милли проектлар нигезендә яшь укытучыларны, врачларны йорт–җиргә, хезмәт хакы белән автомобильгә кызыктырып, авылларны җанландырмакчы булалар. Ярар, бүген укытучылар килделәр ди, авылларда төпләнделәр ди. Әмма ләкин, иртәгә алар кемне укытырлар соң? Кызыл Октябрь районының ЗАГС мәгълүматларыннан күренгәнчә, балалар саны безнең милли районда елдан–ел кими бара. 2003–елда 99 бала туган булса, 2004–елда – 91, 2005–елда – 79. Агымдагы елда исә 54 бала гына дөньяга килгән. Соңгы өч айда, билгеле, бу сан күпкә артмаячак.

Шуның нәтиҗәсе буларак, районда мәктәпләр ябыла башлады. Инде быел, укучылар булмау сәбәпле, 6 (!) башлангыч мәктәп ишегенә йозак эленде.

Уразавылда спорт начар хәлдә

Бүгенге заманда яшь буынның тотрыксыз сәламәтлеге турында күп сөйләнә, әмма кайбер урыннарда бик аз  конкрет чаралар күрелә. Мәсәлән, Кызыл Октябрь районында физкультура–спорт өлкәсендә эшләр бөтенләй мөшкыль хәлдә. Бу темага шул ук укытучылар конференциясендә  өлкә Законнар чыгару җыелышы депутаты Н.П.Шкилёв аерым тукталып үтте.

– Кызыл Октябрь районы җитәкчелеге бүген үз игътибарын районда физкультура–спорт хәрәкәтен торгызуга, бигрәк аны балалар арасында җәелдерүгә юнәлтергә тиеш, – ди Николай Павлович, – чөнки Уразавылда спорт бигрәк начар хәлдә. Шуңа күрә, Тагир Абдулкадерович, иң беренче сезгә, район башлыгы буларак, сезнең район мәгариф комитеты рәисенә, спорт комитеты җитәкчесенә мөрәҗәгать итәм: барча мөмкинлекләрне файдаланып, киләчәк кышка ук мөмкин кадәр күбрәк спорт секцияләре булдырыгыз. Бу уку–укыту процессында мөһим нәрсә. Ә мин, хәлемнән килгән тик, бу өлкәдә сезгә ярдәм итәргә тырышырмын, – диде үз чыгышында өлкә депутаты.

Укучыларның какшаган сәламәтлеге турында Кызыл Октябрь районы педагогик хезмәткәрләре каршында Сергач санэпидстанциясенең баш белгече Н.В.Федорова да сөйләде. Аның фикеренчә, мәктәпләрдә балаларга физик тәрбия бирү, аларны спортка тарту бик актуаль мәсьәлә. Чөнки әлеге заманда дөньяга килгән балаларның тик 10 проценты гына сау–сәламәт икән.

Яндавишча, Кече Рбишча, Пашат – беренчеләр

Елдагыча, педконференциядә алдынгыларны бүләкләү озын–озакка сузылды. Төш ашта бераз тамак ялгаган педагогик хезмәткәрләр янәдән Уразавыл культура йортының тамашачылар залын шыгрым тутырдылар.

Яңа уку елына мәгариф учрежденияләренең әзерлеген тикшереп йөргән комиссиянең нәтиҗәләре буенча, башлангыч, төп һәм урта мәктәпләр арасында җиңүчеләрне игълан иттеләр. Беренче номинациядә иң яхшылардан дип Пашат башлангыч мәктәбе билгеләнде. Төп мәктәпләр арасында беренчелекне Кече Рбишчаның тугызъеллык мәктәбе яулады. Ә менә урта мәктәпләр арасында беренче булып ике мәктәп танылды – Яндавишча һәм Зур Рбишча мәктәпләре. Дөрес, икенче, өченче урыннарны алган мәктәпләр дә бүләксез калмадылар.

Шулай ук мәктәпкәчә мәгариф учрежденияләре арасында мактау сүзләренә һәм бүләкләргә Уразавыл, Зур Рбишча (N1), Пашат, Семочки, Суыксу һәм Мәдәнә балалар бакчалары лаек булдылар.

Семочкилылар сынатмый

Бер карашка, бу педконференциядә катнашкан укытучыларның барчасы бүләкләнде кебек. Әмма ләкин мин кайберләренә генә тукталып үтим әле. Иң беренчедән, район мәгариф комитеты рәисе үзенең төп докладында Семочки мәчете имамына җирле мәктәпне яңа уку елына әзерләүгә өлеш керткәне өчен рәхмәт белдерде. Икенчедән, үзенең туган авылы мәктәбенә һәрдәим ярдәм итеп торган семочкилы Равил Садеков педконференциянең бүләкләү церемониясендә Почёт грамотасы һәм акчалата премия белән билгеләнде. Ә иң мөһиме, семочкилылар сынатмый, дип әйтүемнең төп мәгънәсе, инде икенче ел рәттән Семочки урта мәктәбе укытучылары Бөтенроссия конкурсында катнашып, җиңүгә ирештеләр. Узган елны физкультура укытучысы Наил Аймалетдинов, быел татар теле һәм әдәбияты укытучысы Дина Мостафина 100 мең сум күләмендәге Президент грантына ия булдылар.

Әйтергә кирәк, РФ Мәгариф министрлыгының карары нигезендә Уразавыл балалар бакчасы мөдире Ләйлә Зарипова Почёт грамотасы белән, ә хөрмәтле укытучы–ветеран Әдилә Әхмәтбаева, 80 яшен тутыру уңаеннан, өлкә Законнар чыгару җыелышы рәисе Владимир Лукин исеменнән Рәхмәт хаты белән бүләкләнделәр.

Семочкилылар дигәннән. 8–класслар арасында биология буенча контроль тикшерүләр (мониторинг) үткәрелгән. Семочки урта мәктәбендә 79 % укучы тестларны уңай узган булса, Уразавыл мәктәбендә укучыларның бары тик 31 % гына уңай нәтиҗәгә ирешә алган. Ә мәҗбүри минимум бер үк программа буенча башкарыла икән.

Олег ХӨСӘИНОВ
Автор фотосы

Телдә әйбәт, ә чынбарлыкта...

Чираттагы август конференциясе Сергач районы укытучылары өчен шәһәрнең 5–санлы мәктәп залында 28–августта үткәрелде. Бераз тыгызлык булса да, укытучылар үзләрен бәйрәм кәефендә хис иттеләр. Бер-берләрен  тәбрикләп, уңышлар теләп, залга утырыштылар һәм җылы сүзләр белән бергә күңелле, сөенечле яңалыклар көттеләр. Бу чарада беренче тапкыр катнашучы яшь кадрлар да шул халәттә иделәр. Алар да өлкән коллегалары кебек үк чыгыш ясаучыларны игътибар белән тыңладылар.  Әмма... Әмма бөтен чыгышлар бер төсле иде, эчтәлекле, һәрвакыттагыча ышандыру, оптимизмлыкка чакыру.

Район башлыгы Н. Субботин үзенең чыгышында мәгариф өлкәсендә хезмәт итүчеләрне яшь буынны тиешлечә, чын мәгънәдә илнең намуслы кешеләре итеп тәрбияләүне сорады. Мәгариф бүлеге җитәкчесе В.Коновалов та укытучыларга рәхмәтләр әйтеп, уңышлар теләде. Җиң сызганып төрле булган проблемаларны хәлдән килгән тик чишәргә, яңалыкларны эштә кулланырга өндәде. Һәр чыгышта диярлек мәгариф системасының хәле уңай якка үзгәрде, дигән сүзләр яңгырады. Әмма... Әмма бу үзгәрешләрне алар кайсы яктан күрәләр икән соң?! Әти–әниләр кесәсеннән мәктәпләргә ремонт ничек эшләтә иделәр, бүген дә шулай ук. Дәреслекләр проблемасы ничек бар иде, шулай ук ул да әти-әниләр хакына гына бераз хәл ителә. РәхмәтУразавыл базарында сату итүче Сания апага. Татар теле дәреслекләрен анардан барып алырга мәҗбүрбез. Карагыз, яңа уку елының бер атнасы узды, ә тулысынча дәреслекләр бүгенгә юк! Булдыруы да тиздән булмас күрәсең! Конференциягә кайтып, шуны әйтәсем килә. Быел районга 22 яшь белгеч килгән. Монысы куаныч, әмма икенчесе кызганыч – балаларның саны кими бара. Кочко-Пожар урта мәктәбендә, мәсәлән, агымдагы уку елына беренче класска керүче булмавы тирән уйландыра. Моны инновацион программалар да чишә алмый шул, кызганычка. Җитәкчеләребез шул тарафлый  күбрәк уйлансыннар иде. Әлбәттә, мактау сүзләре, алкышлар, болары күңелне күтәрә. Икенчесе борчый – җитәкчеләр мәктәп тормышын тирәнрәк өйрәнеп, конкрет ярдәм күрсәтсеннәр иде.

Алсу ӘХМЕТОВА

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ ТАТАРЛАР

«Алтын мөнбәр» – III

Быел өченче тапкыр уздырылган «Алтын мөнбәр» халыкара мөселман киносы фестиваленең кайтавазы елдан–ел ераккарак ишетелә. Казанның меңьеллыгында фестивальдә нибары 12 ил (40 эш) катнашса, быел исә 46 ил (200гә якын эш) теләк белдергән. Шунысы үзенчәлекле: фестиваль Европа кинематографистлары игътибарын җәлеп итте. Мөселман киносы җыенында быел 14 дәүләт вәкиле катнашырга теләк белдерүе шул хакта сөйли. Инде икенче фестивальне оештырган вакытта ук аның профессионалларга кызыклы булуы аңлашылган.

Тамашачыга 49 фильм тәкъдим ителде. Аның уналтысы – тулы метражлы, унбише – кыска метражлы, уникесе – документаль картина һәм алтысы – телевидениедә күрсәтелгән репортажлар. Конкурста Аким Салбиевның «Одиннадцать писем к Богу» (Россия, Төньяк Осетия), Башкортстаннан – «Две жены», Татарстаннан Рамил Төхвәтуллинның «Дилемма» һәм Салават Юзиевнең «121» кыска метражлы фильмнары катнаша.

Быел бәйгедән тыш программада күрсәтелгән Павел Лунгинның «Остров» һәм Франция–Палестинаның «Божественное вмешательство» уртак фильмын (режиссеры Элия Сөләйман) белгечләр кызыклы дип бәяләде. Шулай ук Иран режиссеры Надер Талебзаденың – «Мессия», Бурлам Герружның «Зайна: Покорительница Атласских гор» (Германия–Франция), «Грбавица» (Австрия–Босния һәм Герцеговина–Германия–Хорватия), «Туземцы» (Франция–Алжир) кебек тулы метражлы нәфис фильмнар халыкта кызыксыну уятты.

«Алтын мөнбәр» фестивале үз тамашачысын тапты. Елдан–ел Казанда «Гранд синема» кинотеатрын «штурмлаучы» киноманнар саны арта бара. Татарстан Республикасы Премьер–министры урынбасары һәм Мәдәният министры Зилә Вәлиева «Алтын мөнбәр»нең мөмкинлекләрен бик югары бәяли. Аның террорлык белән көрәшүдә сәнгать «коралы» булуын билгеләп үтте министр.

Татар галимнәре – дөньяда 

19–22 сентябрьдә Татар галимнәренең беренче Бөтендөнья форумы Казанда уза. Әлеге җыенны Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе һәм Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты оештыра.

Форумда Россиянең татарлар тупланып яшәгән төбәкләреннән 400 кеше катнаша, һәр төбәккә 4–5әр квота бирелгән. Форум делегатлары арасында дөньяга билгеле галимнәр, югары уку йортлары һәм фәнни–тикшеренү институтлары җитәкчеләре дә бар.

Җыен татар, рус һәм инглиз телләрендә үтә. Галимнәр пленар утырышта дөньяда һәм Россиядә фән үсешенең мөһим мәсьәләләре турында фикер алышачак. Аннан соң эш гуманитар фәннәр, табигать һәм техник фәннәр секцияләрендә дәвам итәчәк. Анда татар фән җәмәгатьчелеге мәгълүмат банкын төзү дә көтелә.

Санкт–Петербург татарлары
юбилейларын  уздыра

Нева  буенда урнашкан шәһәрдә Татар милли–мәдәни автономиясе оешуга быел ун ел тула. Ике көн буена Санкт–Петербургта әлеге вакыйга уңаеннан «Татар мәдәнияте көннәре» узачак. Тантаналар «Институт национально–культурной автономии в национальной политике современной России» фәнни–гамәли конференциясе белән 22 сентябрьдә башланып китә. Икенче көнне «Юбилейный» спорт комплексында төрле чаралар: «Татары Петербурга» журналының беренче махсус чыгарылышын тәкъдим итү, шәһәрдәге татар рәссамнары эшләреннән тупланган күргәзмә һәм фотокүргәзмә ачу, Санкт–Петербургта нәшер ителүче татар матбугатын һәм китапларын презентацияләү, шулай ук Татарстанның сәнгать әһелләре концерты үтәчәк.

Милли-мәдәни мохтариятләр –
игътибар үзәгендә

Россия татарлары милли–мәдәни мохтарияте Советының Мәскәүдә офисы ачылачак. Россия татарлары милли–мәдәни мохтарияте Советы белән Татарстан Министрлар Кабинеты арасында Килешү төзелгән иде, әлеге мәсьәлә шунда күтәрелгән. Татарстан Республикасы Премьер–министры Рљстәм Миңнеханов һәм мохтәрият рәисе, РФ Дәүләт Думасы депутаты Илдар Гыйльметдинов имзалаган бу Килешү татар милли мәсьәләләрен хәл итүдә хезмәттәшлекне киңәйтүгә ярдәм итәчәк. Россия татарлары милли мәдәни мохтарияте Советыныћ Казанда да офисы булачак. Россия татарлары федераль милли–мәдәни мохтарияте Советыныћ утырышында әйтелгәнчә, И. Гыйльметдинов татарлар яшәгән өлкә һәм республикаларда булып, андагы хәлләр белән танышкан, төбәк мохтариятләренећ эшчәнлеген җанландыру белән шөгыльләнгән,  губернаторлар һәм башка төбәк җитәкчеләре белән сөйләшүләр алып барган. Кайбер татар мохтариятләренә ярдәм итү чаралары каралган, Федераль мохтәрият соравы буенча Ульяновскидагы мәдәни үзәккә бирелгән бинаны ремонтлау өчен Татарстан Хөкүмәтеннән 1 миллион сум акча җибәрелә. Советныћ киләсе утырышы Мәскәүдә бер айдан соң үтәргә тиеш.

Windows 2007 татарча «сөйләшә»

Татар телендә эшләнгән Microsoft Windows Vista һәм Microsoft Office 2007 операция системалары дөньяга чыкты. Бу хәл «Глобаль мәгълүмати җәмгыятьтә мәгълүмати–коммуникация технологияләре» дигән V Халыкара конференциядә, Казанда булды. Телләр интерфейсы (Language interface Pack) ярдәмендә хәзер татар телендә эшләргә мөмкин.

«Microsoft» компаниясенең Россиядәге бүлеге генераль директоры, америкалы Биргер Стин иң элек барлык кунакларны татар телендәге чыгышы белән таң калдырды. Аннан соң шактый шома рус теленә күчеп: «Microsoft Windows Vista һәм Office 2007 программаларының татар телендәге вариантлары республикада киләчәктә мәгълүмати технологияләрне киңрәк куллануны тәэмин итәчәк», – диде.

Тәкъдим ителгән операция системалары пакетында күпләр көткән электрон тәрҗемәче, электрон корректор да бар. Microsoft Windows Vista һәм Office 2007 әлегә рус теленнән тыш, Россия Федерациясе субъекты телендә башкарылган бердәнбер программа. Лицензияле операция системаларын кулланучылар бу программа белән бушлай тәэмин ителер дип көтелә.

Пировскида татар көйләре

Красноярски өлкәсенең Пировски районы Солоуха авылында татар җырының районара «Дуслык» фестивале узды. Анда 37 коллектив һәм солист милли җыр һәм бию белән катнашты. Тамашачылар саны меңнән күбрәк булды. Фестиваль башланыр алдыннан спортның милли төрләреннән ярышлар, татар милли ашларын сату, шулай ук конкурстан тыш чыгышлар оештырылган иде. Авыл аксакаллары җыелган кешеләрне сәламләде һәм котлады. Фестивальдә өлкәнең Пировски, Казачинский, Большемуртинский районнарыннан, Енисейск, Лесосибирск шәһәрләреннән килгән коллективлар һәм аерым башкаручылар катнашты. Киләчәктә фестивальне һәр елны үткәрергә һәм аңа өлкәкүләм статус бирергә карар кылынды.

«Корыган ботакЪ» премиясе

Татар мәдәниятендә дистә еллардан бирле сыйфаты яхшырмый, ләкин халыктан акчаны күп суыра торган бер өлкә бар. Ул – «попса», ягъни эстрада җырларын башкарудагы үзенчәлекле манера, юнәлеш. Бу хәлдән ризасызлык иң беренче булып «попса»ны сөймәүче яшьләрдә барлыкка килде. Сыйфатсыз поп–музыкага альтернатива рәвешендә Көнбатышның фьюжн, арнби, кантри, блюз, реп, хип–хоп кебек андерграунд, үзебезнең фольк–стиленә иярүче Мубай, ISMAIL, И. Бәдретдинова, Ittifaq, Алканат һ.б. пәйда булды. 2006 елда алар компакт–диск чыгарды. Быел исә «альтернативачылар» тагын бер адым ясый: сентябрь аенда  «Корыган ботакЪ AWARDS» дигән антихит–парад үткәрә. «Санитарлар эстрада урманына ауга чыкты», – дип бәяли әлеге вакыйганы  Intertat.ru. электрон газетасы.

«Татар эстрадасының иң уңышсыз җырларын һәм җырчыларын бүләкләү тантанасы 13 сентябрьдә була», – дип хәбәр итә оештыручылар.

Меломаннар SMS җибәреп төзегән антихит–парад исемлегендә Б. Бәйрәмов,  Р. Кадыйрова, Р. Шәрәфиева, Х. Фәрхи, Л. Дәүләтова башкаруындагы җырлар да бар. Антихит–парадны әлегә иң объектив чара дип булмый, шулай да татар мәдәниятендәге оригиналь вакыйга, субкультура буларак ул игътибарга лаек.     

«Шәҗәрә һәм гаилә тарихы» 

2007 елның 24–26 нчы сентябрендә «Шәҗәрә һәм гаилә тарихы» дип аталган Бөтенроссия педагогика семинары уза. Җыен «Мәдәният һәм рухи–әхлакый яңарыш нигезендә – хәтер» дигән программасын тормышка ашыру максатында оештырыла. Ул 2008 елның 25–27 мартында Гаилә елына багышлап үткәреләчәк «Минем гаиләм тарихы – Ватанның күпгасырлык тарихының бер бите» халыкара конференциясенә әзерлек тә булып тора. Әлеге гуманитар–мәгърифәт җыены быел Казанда уздырыла.

Белем бирү буенча федераль агентлык, ТР Мәгариф һәм фән министрлыгы, «Ватан» мәгърифәт фонды семинарга мәктәп, урта махсус һәм югары уку йортларының тарих, туган тел, җәмгыять белеме һәм география укытучыларын чакыра. ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының рәсми сайты хәбәрләренә караганда, җыенда Мәскәү, Төмән, Бөек Новгород, Екатеринбург, Казан һәм Париж галимнәре чыгыш ясаячак.

Питер рәссамы күргәзмәсе

Тњбән Кама шәџәр музее књргәзмә залында Санкт–Петербургныћ танылган рәссамы Роберт Мифтахетдиновныћ књргәзмәсе ачылды. Экспозициядә рәссамныћ реализм стилендәге 53 картинасы тәкъдим ителгән. Књргәзмәгә килњчеләр Санкт-Петербург пейзажлары белән туйганчы хозурлана ала. «Роберт Миф» тәхәллњсе белән иќат итњче рәссамныћ эшләре Россиядән читтә дә яхшы мәгълњм. Аныћ картиналары АКШ џәм Ауропа музейларында књп тапкырлар књргәзмәгә куелды, рәсемнәренећ шактый љлеше шәхси коллекцияләрдә саклана.

(«Татар–информ», «Интертат.ру» агентлыклары, kabmin.tatar.ru, tatalar.ru сайтлары хәбәрләре файдаланылды)

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ МИШӘРЛӘР

Юллар чатындагы төбәк

Мишәр татарлары кая гына барып чыкмаган! Территория ягыннан караганда, алар бүген дә бик киң таралган. Татарстанда мишәрләр яшәгән районнар республиканың өчтән бер өлешен алып тора: Аксубай, Алексеевски, Әлки, Балык Бистәсе, Буа, Лениногорски, Нурлат, Спас, Чирмешән, Чистай, Чүпрәле, Яңа Чишмә... Алар арасында Буа районы аеруча игътибарга лаек.

Буа районына, билгеле булганча,  татарларның төрле этник төркемнәре яши торган авыллар керә. Мәсәлән, биредә «татар ягы», «мишәр ягы» дип йөртелгән төбәкләр территория ягыннан аерылып – Карлы елгасының ике ягында тора. Төньякта һәм көнчыгышта – Татарстанның Тәтеш, Апас районнары белән тоташып киткән авылларда – Казан ягы шивәсе хөкем сөрә, чөнки бу якларда күбесе Явыз Иван явыннан һәм көчләп чукындырудан качып, Идел һәм Зөя буйлап аскарак күченгән халык. «Мишәр ягы» исә хәзерге Чуашстан, Ульян өлкәсе һәм Татарстанның Чүпрәле районнары белән чиктәш көньяк–көнчыгышта  урнашкан. Дөрес, бу авылларның да күбесе, туган як тарихын өйрәнүчеләр әйтүенчә, күченеп килгән, тик, «татар ягы»ннан аермалы буларак, көнбатыш тарафларыннан: Нижгардан, Мордва җирләреннән, Чуашстаннан. Буа районы әнә шундый «катлы–катлы», төрле–төрле булуы белән үзенчәлекле дә. Моннан тыш, компактлы рәвештә чуашлар, авылы–авылы белән урыслар яши. Яңарак чорга караган катнаш авыллар да бар.

Билгеле, бер язмада бөтен «мишәр ягы»н тулысы белән ачып бетереп булмый, тик шулай да Буа районының кайбер атаклы авыллары белән кыскача гына булса да таныштырып китү зарур.

Байтак мишәр авыллары турындагы язма чыганаклар 17–19 гасырлардан, хәтта 20 йөздән башланса да, Буа районында Казан ханлыгы яисә Болгар чорыннан ук билгеле авыл бар. Ул – районның көньягында Тилчә елгасы (Зөя кушылдыгы) буйлап урнашкан Иске Тинчәле.

Иске Тинчәле Казан ханлыгы чорыннан ук билгеле була. Мәсәлән, Е.Чернышевның «Населенные пункты времен Казанского ханства» китабында ул телгә алынган. Ханлыкның җимерелүенә  быел 455 ел тула, димәк, Иске Тинчәле тагын да «картрак». Бу турыда авылның көнбатыш чигеннән берничә чакрымда табылган курганнар да сөйли. Диаметры 30–40 м, биеклеге 15–60 смлы дистәгә якын курганнар инде сөрелгән, җиргә сеңеп беткән. Археолог В.Поливанов  аларны бронза чорына ук мөнәсәбәтле дип саный.

Райондагы бүтән татар–мишәр авыллары, мәсәлән, Яңа Тинчәле, Иске һәм Яңа Суыксу, Кырык Садак, Вольный Стан, Янтуган – әле чагыштырмача «яшьрәк». (Билгеле булганча, бу төбәккә татарларны патша Алексей Михайлович хөкүмәте 17 гасырда урыс дәүләтенең көньяк чикләрен сакларга дип күчереп утырта. Шулай ук Сергач якларыннан, Темников өязеннән, Касыймнан  иркенрәк җирләргә күченеп килүче татарлар төпләнеп калган).

Иске Тинчәле татарларының теле – шактый  уникаль күренеш: күпчелек мишәрләрнекеннән «йомшаграк». Андый сөйләшне (аффикат, ягъни каты «ч»лаштыру, калын тартыкларның калын сүзләрдә йомшаруы һ.б.) тагын Татарстанның Чирмешән, Аксубай якларында ишетергә була: пы[ч]ак, кы[ч]ык, катьтьым, куляса һ.б. Буа районында мондый шивә бүтән бер авылда да юк. Хәтта аннан унбиш чакрымдагы Яңа Тинчәледә дә «ц»лаштырып сөйләшәләр.

Кайбер чыганаклар Иске Тинчәле нигезләнүе Касыйм ханлыгыннан күченеп килгән татарлар белән бәйле булуын күрсәтә, – ди туган як тарихын өйрәнүче Мөбарәк ага Мусин. Моны әле исбатлыйсы бар, тик шулай да һәвәскәр тарихчының сүзләрендә хаклык та юк түгелдер. Әйтик, Касыйм ханлыгы сөйләше һәм Иске Тинчәле шивәсендә уртаклыклар бик күп. Шунысы кызыклы, гасырлар узу белән авыл үзенең оригиналь сөйләшен җуймаган гына түгел, бөтен нечкәлекләре белән саклап та кала алган. Югыйсә, территориаль яктан караганда, тирә–якта гел чуаш авыллары һәм «ц»лаштырып сөйләүче мишәрләр генә. Моңа авылның, ачык җирдә урнашкан булып та, элек читләр өчен ябык, үзенчә, аерылыбрак яшәргә омтылуы сәбәпче булган. Әйтик, Яңа Тинчәле, Иске Суыксу кебек «ц»лаштыручы мишәр авыллары белән килен алу–кыз бирүләр, картлар әйтүенчә, әле узган гасырда гына башланган. Ләкин авыл тулысы белән элеккеге  халәтен, гадәтләрен, менталитетын, йөзен саклап калган дип тә әйтеп булмый. Монысы өчен Иске Тинчәле халкы чуашларга «бурычлыдыр». Күрәсең, мондагы чуашлар Ислам диненә күчкән. Дингә күчкәч, мишәрләр белән аралаша–аралаша, аларның телен дә кабул иткән булса кирәк. Авылда элегрәк чуаш нәселләре сакланган булуы, тора–бара аларның да татарлыкка күчүе турында риваятьләр сөйлиләр.

Хәзерге вакытта Иске Тинчәледә йөз җитмешләп хуҗалык, биш йөзгә якын кеше исәпләнә. Яшьләр бик аз.

Яңа Тинчәлегә 1680 елларда күрше Чүпрәле районының Чынлы авылыннан күченүчеләр нигез салган. Ике Тинчәле арасындагы аерма телдә генә түгел, халыкның йөз–кыяфәтендә дә нык күренә: Яңа Тинчәледә сары чәчле, аксыл чырайлы, озын буйлы кешеләр өстенлек итә. Иске Тинчәледә, киресенчә – кара–күк чәч, каракучкылрак йөз, уртачадан кыскарак буйлылар яши. Менталитетлар шулай ук төрле–төрле: Искенекеләр үзләрен «телчән, ләкин ачуны озак сакламый торган, кунакчыл, эчкерсез кешеләр» ди. Яңа Тинчәле халкын беркатлы булудан ерак торучы, прагматик дип саныйлар. Кызганыч, Яңа Тинчәле дә күзгә күренеп кими: 1989 елда анда меңнән артык кеше яшәсә, хәзер – сигез йөздән ким.

Иске һәм Яңа Суыксуны районда, гадәттә, Суыксу, дип бер исем белән атап йөртәләр. Сәбәбе: авыллар күптән инде берләшкән, Совет чорында бер колхозны тәшкил иткән. Телдә, гореф–гадәтләрдә бернинди дә аерма юк. Нәтиҗәдә, Суыксу – Буа төбәгенең иң зур авылы.

Иске Суыксуга хәзерге Мордовиянең Темников районыннан чыккан 40 кеше 1672 елларда нигез салган. Йомышлы татарлар Түчәй Аюшев һәм иптәшләренә Сембер өязендә җир бүлеп бирелгән. 1679 елда инде йомышлылар Васька Кулбарисов, Урмайка Алкмашев, Ибрайка Сюнчелеев, Байчитка Чураевка «в деревне Студенце и землею и сенными покосы, со своею братьею владеть поровну до валовых писцов и с той земли Великого Государя полковую службу, где Великий Государь укажет, служить...»  боерыла. Хәзер Иске Суыксуда мең ике йөзләп кеше яши.

 Яңа Суыксуда – ике йөзләп кеше, һәм авыл хәзерге Нижгар өлкәсенең Сергач ягыннан күченеп килүчеләр исәбенә оеша. 1655 елдан ук тарихта билгеле. Гаҗәп, ләкин Яңа Суыксу... Искесеннән дә борынграк түгелме соң? Хәер, топонимикада андый хәлләр булгалый. Өстәвенә, Суыксу күптән бер авыл булып яши бит инде: уртак клуб, мәктәп, мәчетләр. Биредә дүрт мәхәллә, дүрт мәчет бар. Халык динле, эшчән. Район үзәге Буа нибары 9–10 чакрымда гына. Берничә еллар элек Суыксуда нефть табылган иде. Димәк, авылның киләчәге бар! Шуңа күрә һәм күпләрнең күченеп кайтуы аркасында, Суыксу районда иң эре татар авылы булып кала, башкаларыннан аермалы буларак, тиз кимеми.

Зур мишәр авылларыннан шулай ук Кырык Садак һәм Янтуганны атап китәргә була. Кырык Садак район үзәгеннән 32 чакрымда, Чуашстан республикасы чигендә урнашкан. Казан ханлыгы дәверендә үк мәгълүм, ләкин Явыз Иван явы бу якларга килгәч, халык моннан китә. Кабаттан күчеп утыручылар – йомышлы татарлар – бирегә 17 йөзнең икенче яртыларына килә. Хәзер алты йөзләп кеше яши.

Вольный Стан тарихи документларда 1615 елдан Чепкас авылы буларак билгеле. Анда биш йөздән артык кеше яши.

Янтуган да районның көнбатышында урнашкан. Статистик мәгълүматларга ышансак, әкрен темплар белән кими торган авылларның берсе. Чөнки анда әле социалистик система таркалгач та яшьләр өчен күпмедер эш урыннары сакланып килде: участок хастаханәсе, май заводы эшләде.

Татарстанның көньяк–көнбатышына кергән Буа районында урманнар бик аз, бөтен территориянең нибары алты проценты гына. Шуңа күрә «мишәр ягы»нда корырак дала климаты өстенлек итә. Милләттәшләребез игенчелек: арыш, бодай, арпа үстерү белән шөгыльләнә. Буада шикәр заводы булгач, шикәр чөгендере игәләр, шулай ук бәрәңге үстерәләр.  Сөт һәм ит өчен сыер асрыйлар, сарык тоталар. Совет заманында кайбер авылларга көчләп дуңгызчылык та кертелде, тик бу кәсеп, бәхеткә, хәзер бетте дияргә була.

 «Мишәр ягы» йортлары зур, матур итеп төзелгән. Элегрәк калын–калын бүрәнәләрдән булса, хәзер – кирпечтән. Колхозлар бетте, дип, халык кул кушырып утырмый: ит–сөт җитештерә, башкаладан килгән инвесторларга яллана, үз җир пайларын эшкәртә. Шунысы гына кызганыч, Буаның «мишәр ягы», Татарстандагы күп кенә башка татар авыллары кебек үк, эчкечелеккә каршы иммунитет эшли алмады. Мөгаен, моңа сыра ясап, көмешкә куган чуашлар белән бу төбәк кешеләренең элек–электән тыгыз аралашуы да сәбәпче булгандыр.

«Мишәр ягы»нда бөтен авылларда табигый газ кергән һәм асфальт җәелгән. Маршрут автобуслары, шәхси таксилар теләгән кешене Ульянга да, Батырга да, Чабаксарга да, Казанга да, Буага да ташып тора. Гомумән, Буа ның «мишәр ягы» ул – юллар чаты, ике республика һәм берничә өлкәне бер төенгә бәйли торган төбәк, моннан кая теләсәң, шунда китү проблема түгел.

Р. Фәһимова

ӘДӘБИ СӘХИФӘ

Нәптәй галава

Татарстанның «мишәр ягы» күп галимнәр, әдәбият–сәнгать әһелләрен биргән. Халкыбызга тугры хезмәт итүче шәхесләр арасында Чүпрәле районының Кече Чынлы авылында 1929 елда туган язучы, тәрҗемәче, публицист Кыям Миңлебаев та бар иде. Кыям Сәлах улы Миңлебаев 40 елга якын Татарстан китап нәшриятында эшли, Казан университетында укыта. Тәрҗемә теориясе һәм практикасы белән шөгыльләнә. Дөнья классикасыннан 30лап китапны татарчага аудара. Аның 2004 елда чыккан «Акыллы атын мактар...» дигән китабы соңгысы булган икән – К. Миңлебаев 2005тә вафат булды. Ул туган ягы, аның кешеләре – мишәрләр турында язган иде. Китаптан бер хикәянең кыскартылган вариантын сезгә дә тәкъдим итәбез.

Олы гәүдәле, гаять көчле, тапкыр вә зирәк, шагыйрь вә акыл иясе Абделнәфыйк бабайны башкача атамаганнар да бугай. Җилнең кай тарафтан исүен дә, суның кай тарафка агуын да шәйләгән булса кирәк. Югыйсә әүвәл, көч туплап, лашман түрәсе, аннары галава булып билгеләнү–сайлану өчен генә дә, гади авыл егетенә, ай–һай ла, зур акыл кирәк булгандыр! Шулай булмаса, 30 елдан артык галава титулын–дәрәҗәсен һич саклый алмас иде.

Нәптәй галаваның хезмәте Иске Кәкерледә, яшәве–көнкүреше – Чынлыда кала. 30 чакрым араны көн саен барып–кайтып йөрү һич мөмкин хәл түгел. Аның ике ярдәмчесе була: берсе – писарь, икенчесе исә казначей (казенный дип тә йөргәннәр бугай), һәрхәлдә, бәеттә нәкъ шулай:

Галава Алимәне алгач,

Казенный калды башын кашып.

Вакыйга болай була.

Бервакыт казначей галавага сүз куша:

– Дуадак каз шикелле ялгыз башым тормыш алып бару туйдырды. Башлы–күзле булырга исәп. Әнә Алимә дә үсеп җитте... Галава, син ничек уйлыйсың, бирер микән мулла миңа ул ятимәне, әллә юк микән? Бирмәстер, нишләп әле шундый матур, уңган–булган, укымышлы кыз баланы минем ише бер мокытка бирсен икән?.. Әллә, мәйтәм, галава, син барып сөйләшеп карыйсыңмы хәзрәт белән? Тыңласа, мулла синең сүзне генә тыңлый...

...Алай атлы-гып тормаса да, авылдашының сү-зен тыңлый, барырга була...

Хәзрәт ачык чырай белән каршы ала моны. Чәй янында бик озак гәпләшеп утыралар болар. Менә берзаман көрсенеп куя илче:

–  Хәзрәт, мин сиңа бик зур йомыш белән килдем бит әле, – дип, хәлне сөйләп бирә.

Йөзкәйләре сү-релә хәзрәтнең. Үзендә үскән ятимә сеңелкәен теләсә нинди бәндәгә кияүгә бирергә һич җыенмый.

–  Галава, син күңелеңә авыр алма, бер дә ошамый бит миңа ул егетең!  – дип ярып сала. – Артык йомыкый, үз кабыгына бикләнеп яши торган бәндә. Алимә балакай бер дә кадер–хөрмәт күрмәс андый кешедән. Алимәгә менә синең шикелле укымышлы, ачык күңелле кеше кирәк... Үзеңнең исәбең юктыр бит...

Ныклап торып уйга кала галава. Өч кенә хатыным, дип ялганламас ич инде. Ничегрәк итеп әйтергә икән үзенә?.. Ул уфтанып ала да тезеп китә үзенең серләрен:

–  Минем ише гөнаһлы бәндәгә шушылай дустанә мөнәсәбәтеңә рәхмәтләр яусын! – Янә дә уфтанып ала. – Шәригать кушканча, дүрт хатыным белән никахтамын. Хак анысы, хак. Әмма бүгенге көндә мин ялгызым яшәп ятамын.

Хәзрәт тә уйга калган, хәленә кереп:

–  Ничегрәк инде, галава, ялгыз башың, дигәнең? Ир–ат рухи ярдәмгә бик мохтаҗ бит ул, дустым.

–  Беренче никахны әтәйләр укытты, җаннары җәннәттә булсын! Өйдә генә утыртырга иде ниятләре. Ул хатыным хәзер үлем түшәгендә ята... Икенче никахны лашман түрәсе чагымда укыдылар. Анысы, агач астында калып, гомерендә игә килә алмады, бичаракаем...

–  Анысын калдырып кайткансыңдыр бит, ягада диюем?

–   Хәзрәт, үзең уйлап кара инде, гарипләнгән кеше ни рәвешле көн итәргә тиеш? Анарга бит мин талак дия алмадым. Өйгә кайтып төшсәм, күрше кызы минем авыру хәлендәге карт хатынымны караган-тәрбияләгән. Күземә бер генә өздереп карады да гашыйк икәнлеген сиздерде. Укытып алдык тагы бер никах.

–  Һай, егет икәнсең, галава! Үзеңә гыйшык тоткан асыл затны читкә тибәрмәскә кушкан китап.

–  Шулай матур гына яшәп ятканда, өченче баланы тапканда, имгәнде бит җимешем. Шуннан боларның барчасын карарга, 9–10 баланы тәрбияләргә кеше кирәк булды. Аръяктагы бер ятимә кыз фидакярлек күрсәтеп, әлеге изге эшкә алынды. Өйдә нәмәхрәм хатын–кыз тоту килешмәгәнгә генә, бусына да укытып җибәрдем никах. Тик анысының бер генә баласы булды, арабыз мең былтыр суынды... Ялгыз башым, дип әйтүем әнә шуннан килеп чыга, хәзрәтем.

–  Һай, дустым, бигрәкләр аянычлы икән хәлләрең... Дәртең ташып торган чакларың лабаса! Башлы–күзле итүне үз өстемә аламын. Хәзер үк никах укып җибәрермен!

...Әле кайчан гына бит урамнан узып барганда, курчак уйнап утырган Алимәләргә: «Нихәл, кызларым!» – дип, кәнфит сибеп китә иде. Кай арада үсеп тә җиткән, балигъ та булып өлгергән диген син аны, Алимәкәйне!

–  Юк, хәзрәт, алай ашыгу килешеп бетмәс. Яшь бара бит минем, арада дистә еллар.

–  Булса ни! Дәртле–әүкатлы бит әле син, Ходай саулык бирсен үзеңә!

– Шулай да, хәзрәт, Алимәнең үзеннән сорыйк. Каршы килсә, бәйләнеп интектермик сабыйны.

–  Афәрин, галава! Һай, егет икәнсең!

Җитү кыз әллә ни көттерми, кунак бүлмәсенә аяк атлап, бусагада туктап кала.

–  Галимәбану газизем, галавага яшь хатын булып кияүгә чыгар идеңме? – дигән сорауга бер генә мизгел уйланып тора да:

–  Мин риза, – дип җаваплый.

Башын иеп торган кыз баланың күзләре карасу–коңгырт икәнен ул чагында шәйли алмый галава. Шулай да аның тәмам өлгереп җиткәнлеген дә, зифа буйлы чибәркәй икәнен дә үз күзе белән күрә, тыйнак кына әйткән сүзләрен үз колагы белән ишетә.

Алимәнең авызыннан чыккан шушы җавап мәсьәләне хәл итә дә куя.

Нәптәй галаваның бишенче хатыныннан да биш бала туып үсә: Мөхәммәтсадыйк, Мәхмүбҗамал, Ләйлиҗамал, Мөхәммәтзариф, Нуриҗамал. Уртанчысы – минем әнәй – сорый икән:

–  Шундый матур, шундый укымышлы булып, ничек иргә чыктың карт кешегә япь-яшь килеш? – дип.

Алимә әбиебез:

–   И-и, кызым! Бүтән бер дә юньле кеше юк иде бит. Нәселебез әрәм китмәсен, вагаймасын дип, картка чыктым, һич үкенмим. Әтәгез дөнья бәясе торырлык әүлия иде...

Әнәй сөйләгәннәр буенча бабаебыз бер утыруда берүзе бер каз ашап бетерә торган булган. Тарантаска да үзе генә сыйган.

Холык–фигылен хәзер инде фараз кылырга гына кала. Авылыбызга ул, түрә буларак, 30 ел буе файда китереп торган. Фәлән басуны боз сукты, зилзилә булды, өермә купты – ашлыкларга зыян китерде дип, ничек тә налоглардан азат итәргә тырышкан.

Нәптәй галавага Чынлы халкының мөнәсәбәте һәрчак уңай булган, дип исбатлап маташу күзгә төтен җибәрү булыр иде. Кадерен белмәгән авыл халкы Нәптәй галаваның. Югыйсә өч тапкыр яндырып үтерергә тырышмаслар иде. Ут салуның өченчесе болай була.

Нәптәй галава Алимә белән келәттә йокларга ята. Яшь хатын имчәк баласын бишеккә яткыза да, келәт ишеген ябылып бетмәслек иттереп, тупсасына чүпрәк ише нәрсә кыстыра. Ишек ачылып та китмәслек иттереп бишек белән терәтеп куя...

Берәве ут салган арада, икенчесе ишекне тыштан бикләргә тиеш була.

Әмма аларга тантана кылырга яшь киленнең зирәклеге ирек бирми. Әбиебез төтен исен сизеп ала. Ул арада ишекне бер тартып, бер төртеп, бишек белән янтыгына китереп бәрәләр. Монда инде бертөрле дә шик калмый. Гамьсез генә йоклап яткан картын төрткәләп уята.

Келәт ишеген бикли алмасалар да, ут салып өлгергән булалар. Келәт бүрәнәләренә дөр-ләп ут үрли, ут салучылар төн карасына күмелә...

... Килде ул көн: 75 яшеннән пенсия билгеләделәр үзенә, патшадан пенсия алып ятачак! Галавалыктан төшсә дә, нәптәйлегеннән төшми безнең бабай. Акылына да зыян килми, хәтере дә саф, киң күңеллелеге дә искечә, мәгъру-рлыгы да, көч-куәте дә кимеми.

Берзаман бабаебыз күршесе Шәяхмәткә ым сала да, иртә таңнан ат җигеп, сәфәр чыга болар... Бер авылда җиңелчә генә чәйләп алгач, бераз җилләнеп алу нияте белән, урманга керәләр.

Сер бирергә уйламый галава, тугызынчы дистә белән барса да. Үзеннән 20 яшькә кечерәк, җитез хәрәкәтле, базык гәүдәле Шәяхмәттән һич калышмый, янәшә атлый. Урман авызында бераз каен җиләгеннән авыз итәләр дә урман юлы белән атлыйлар. Юл кырыенда гына тәртә сыныгы күреп, уйга кала бабай: тикмәгә түгелдер моның очравы, кирәге чыгар, дип иелеп ала бу моны. Көлә Шәяхмәт:

–  Минем буйдан озынрак тәртә сиңа таяк булды да куйды лабаса, – ди.

–  Көлмә, энем Шәяхмәт, мине дә көлдерерсең... Таянырга җайлы гына булды әле бу миңа.

Шулай барганда, урман аланына җитәбез генә дигәндә... ике бәндә килеп чыга. Бабай боларны ерактан ук абайлап ала да, ни кыланырлар икән дип, кулындагы тәртәгә таянып, туктап кала. Шикле бәндәләр ул арада берни искәрмичә атлавын дәвам иткән Шәяхмәткә ябырылалар. Эшләр болайга киткәч, моннан 30–40 ел элек булган гайрәте кайта диярсең, тәртәне ике куллап югары күтәрә дә бабай:

–  Тот тегесен, Шәяхмәт, ычкындырма! Бусының баш чирәбен үзем ватам! – дип, гөбедән чыккандай тавыш белән үкереп җибәрә.

Аның ачулы тавышын ишетеп, борылып карасалар – алыптай гәүдәле берәүнең, күккә тәртә күтәреп, өсләренә килүен күрәләр.

Бабай берәрсенең башын ярган булыр идеме, юкмы – анысы билгесез. Теге бәндәләр аның килеп җиткәнен көтмәскә булалар:

–  Күр инде син аны... Без бит аны хәлдән тайган, таякка таянган карт дип торабыз... – диләр дә, юрга тайлардай, урман ешлыгына элдертәләр...

Кыям Миңлебаев

БЕЗНЕҢ ИСЛАМ

Көтеп алынган сөенечле ай

Кушкан әмерләрен тотып, һидаять юлыннан бизмичә, дөнья-йортыбызда гыйззәт вә хөрмәттә яшәтүче, Үзенә юлыгу көнендә мәңгелек бәхет-сәгадәткә ирештерүче Аллаһ Раббыбызга хәмдү-сәнә, һәр мактау-олуглауларыбыз булса иде.

Чын ихласта булган өммәтләренә күркәм үрнәк булган, һидаять юлына басканнарны шатландыручы, саташканнарны кисәтүче итеп җибәрелгән Аллаһның хак Илчесе һәм Пәйгамбәре Мөхәммәдкә (с.г.в.) хәер-догаларыбыз, сәламнәребез, салават-шәрифәләребез  булса иде. Даһидә, һәр авырлык-мәшәкатендә таяныч, ярдәмдә дә булган, аңарга иңдерелгән мөбарәк нур — Корьән Кәримгә ияргән әһел-бәйтенә, сәхабә-кирамнарына һәм Кыямәт көненә кадәр аларга һәр изгелектә иярергә тырышканнарга да булса иде.

Аллаһның мөкаддәс йорты – бәйтуллага хак сәламен ишетим, Хәбибының сөннәтенә ирешеп өлешләним, гамәл һәм ниятемдә кимчелек һәм адашулардан арыныйм дип килгән газиз дин кардәшләрем! Әс-сәламү вә рахмәтулла вә бәрәкәтүһ!

Раббыбызның олы рәхмәте, бетмәс бәрәкәте һәм һәр ике дөньядагы сәламе дә җөмләбезгә булып, ялгыз Үзенең зикеренә тәгать һәм гыйбадәтенә килүебезне мөбарәк кылып, хәерле дәвамнарын да насыйп итсә иде.

Рамазан ае. Бу ике сүзгә күпме шатлык, күпме мәрхәмәтлек, күпме җылылык салынган. Мөселман кешесе өчен Рамазан ае бетмәс байлык, бәрәкәт, бәхет ул. Бу айны ул сагынып, шатланып, яратып каршы ала. Бүген йөрәкләрендә, күңелләрендә бу айга шундый ихтирам булган кешеләр бер миллиард ярымнан артык.

Чөнки алар һәрвакытта сөекле Пәйгамбәребезнең әйткән сүзләрен исләрендә тоталар: «Әгәр сез белсәгез иде рамазан аеның бәрәкәтен, рәхмәтен, сез елда унике ай рамазан булуын теләр идегез».  Чыннан да, без белмибез Аллаһ Тәгалә ураза тоткан өчен нинди әҗер-саваплар биргәнен. Корьән укыганда һәрбер хәреф өчен Аллаһ Раббымыз ун савап, һәрбер фарыз намаз өчен ун намаз савабы була. Хаҗ кылучының бөтен гөнаһлары гафу ителеп, яңа туган бала кебек, бер гөнаһсыз кайта туган җирләренә.

Ә уразаны Аллаһ Тәгалә әйтә: «Үзем генә билгелимен, Үзем генә беләмен», - ди. Әгәр Аллаһ Раббымыз шулай әйткән икән, димәк, ураза тотуның әҗер-савабы иксез-чиксез, дин кардәшләр.

Дөнья мәшәкатьләрендә, көндәлек тормышта губернатор я президент нинди дә булса бер мәсьәләне үз өстенә алам ди икән, бер дә шикләнмибез бу эшнең башкарылуына. Ә Аллаһ Раббымыз сүзе, күкләрне һәм җирне юктан бар итүче сүзе, һәрбер нәрсәне күркәм сыйфатта яратучының сүзендә, әлбәттә, бер шик тә юк. Әгәр дә Аллаһ Раббымыз ураза тотучының әҗер-савабын Үзем беләм, Үзем билгелим дип әйткән икән, аннан зуррак шатлык булмас. Чөнки бу гамәлебез безне тагын да җәннәткә якынайта, җәһәннәмнән, ут газабыннан тагын да ерагайта.

 Мөэмин мөселман кешесе өчен моннан да зуррак бәйрәм булуы мөмкин булмас. Бер ай буе зур бәйрәм бара. Күз алдына китерегез: бер миллиард ярым кеше дөньяда бер ай буе изге гамәлләр кылуда ярыша. Әгәр кайберәүләр пиво эчеп, шешә ватуда, я үзгә бозык гөнаһлы гамәлләрдә ярышсалар, мөселманнар бер ай буе Корьән укуда, ураза тотуда, бер-береңә яхшы мөгамәләдә булуда, ата-анаңа, якыннарыңа, дусларыңа бүләк бирүдә, барып хәлләрен белүдә, белгән-белмәгән кешеләргә, мескен-фәкыйрьләргә мәҗлесләр уздыруда, аларны да шатландыруда, төннәрен тәравих намазларын укуда ярышалар. Әгәр бөтенесен исәпли башласак, бер җомга вәгазе генә җитмәс.Ошбу адәм баласын кеше итә торган, аны күркәмли торган гамәлләрдә ярыша ул ураза тотучы. Бер ай буе гайбәт сүздән, бозыклыктан тыелып, күркәм әхлак тәрбияли үзендә ураза тотучы. Кем теләмәс кешенең шундый күркәм әхлаклы булуын, аның белән күркәм мөгамәләдә булуын. Кем теләмәс иде кешеләрнең бер-берсенә ярдәм итеп, бер-берсе белән тату яшәүләрен!

Мөселманнар Рамазан аенда һәр тәравих намазыннан соң дөньяның төрле почмакларында булган дин кардәшләре өчен дога кыла, үзе торган авылы, шәһәре, дәүләте өчен ил-көн тынычлыгы, бәхет-сәгадәт теләп дога кыла.

Шуңардан сәхабәләребез бу айны догалар кылып каршы алганнар, Рамазан ае узгач, елап хушлашканнар. Әйтерсең, бу ай узу белән иң кадерле кешеләрен югалтканнар.

Тарихны карасак, нижгар мөселманнары да бу айны бик сагынып каршы алганнар. Бу айга багышлап шигырьләр, мөнәҗәтләр язганнар. Бу айны сөюләрен сүздә генә түгел, гамәлдә дә күрсәтәләр. Корьән аен, тәравих намазлары, ифтар мәҗлесләре аен туганнарны-дусларны берләштерә торган айны һәрбер гаилә яратып каршы ала. Чөнки беләләр ки, Рамазан ае белән, ураза тоту белән Аллаһ Тәгаләнең рәхмәте, бәрәкәте килә кешегә. Ифтар мәҗлесләрендә Корьән укытып, вәгазь тыңлап без күңелебезне, йортларыбызны иман, Ислам нуры белән нурлыйбыз. Авыр тормыш сынауларыннан ташка әйләнеп барган йөрәкләребезне чистартабыз. Ураза тотып, тәүбә кылып, сәдака биреп күңелләребезне пакьлыйбыз.

Рамазан ае мәдрәсәсенә кереп, үзебезнең рухи байлыгыбызны тагын да арттырабыз. Балаларыбызга, киләчәк буыннарыбызга яхшы бер үрнәк күрсәтәбез. Чөнки динебез, үзебезнең гадәтләребез белән генә без үзебезне саклап калырбыз.

Пәйгамбәребез (с.г.в.) «Кем Рамазан аен каршы алып та, аның рәхмәтенә, бәрәкәтенә ирешергә тырышмаса, бу адәм балалары хәсрәттә булырлар», - дип әйткән. Барчабызга да бу Рамазан аен изге хәерле гамәлләрдә үзебезне бераз гына булса да яхшылыкка үзгәртүдә ярышып уздырырга насыйп итсен.

Аллаһ Раббыбызга мең-мең шөкераналарыбыз булса иде, олы рәхмәте вә фазылы белән безне мөбарәк йортына килүчеләрдән кылды, чын иман нуры белән нурланганнар җөмләсеннән кылды. Шул хак юлдан бизмичә, юлларыбыздан адашмыйча, чын Аллаһ бәндәсе булып яшәргә Үзе насыйп итсә иде.

Мөбарәк Рамазан уразасын үтәргә, күңел пакьлыгын табарга Үзе насыйп итсә иде. Һәм җөмләбезгә һәр ике дөньяның да бәхетенә ирешергә мияссәр кылса иде.

Абдулбари хәзрәт Мөслимов

Безне һидаяткә күндергән, күңелләребезгә иман нурын иң зиннәтле нәрсә итеп урнаштырган Аллаһ Сүбхәнәһү вә Тәгаләгә хәмдеү-сәнә мактауларыбыз булса иде. Коръән-Кәримне укырга һәм аның белән гамәл кылырга мөмкинлек биргән өчен Аллаһы Тәгаләгә меңнәрчә шөкраналарыбызны, хәмдү-сәнәләребезне белдерәбез. Пәйгамбәребез Мөхәммәдкә  (с.г.в.) күңелебез түрләреннән чыккан Салават шәрифәләребез ирешсә иде. Хакыйкать өстен булсын дип булышкан сәхабәләрнең, табигыйннарның, дингә өйрәткән газиз болгар бабаларыбызның рухларын шат кылса иде. Ислам динен күз нурыдай саклап безгә тапшырган газиз әби-бабаларыбызга, әти-әниләребезгә догаларыбыз сәлам булып барса иде.

Елдагыча сөенечле көннәрне – Рамазан аен көтеп алабыз. Быел ул 13-сентябрьдән башланды. Үзен мөселман дип санаган һәр кеше Рамазан аен шатланып, шөкер итеп каршылый. Чөнки бу айда без ураза тотабыз. «Аллаһы Тәгалә әмерен, өстендәге фарызны үтим, ураза тотыйм, кешеләр белән шатлык бүлешим», - диеп ният итүчеләргә Раббым Үзе ярдәмче булсын!

Билгеле булганча, адәм баласы әйбер юкка чыккач кына аның кадерен белә. Шулай ук авыру кеше дә сау кешегә караганда сәламәтлекнең кадерен яхшырак аңлый. Шунлыктан ураза тоту һәр кешене уйландырырга мәҗбүр итә. Әлбәттә, бүгенге көндә ашамыйча тору артык зур кыенлык тудырмаска да мөмкин, әмма, хәрамнан тыелып яшәү күпләр өчен авыр һәм кирәкмәгән эш булып тоела. Бүгенге көндә шунысы сөендерә, ураза тотучылар саны көннән-көн арта бара. Чөнки үзенең ихтыяр көчен ураза тотуга буйсындырган кеше башка сынаулар алдында да бирешми. Аллаһ Тәгалә Коръәни Кәримдә кешеләрне яхшы, изге гамәлләр кылуга боерган. Менә шундый салих гамәлләрне кылган кешеләр һич зыян күрмәсләр. Яхшы гамәлләр: гыйлем эстәү, намаз, зәкәт, ураза кебек фарыз гамәлләрне үтәү, хаҗга бару, амәнәткә хыянәт итмәү, ялган сөйләмәү һәм хәерле эшләр кылу.

Рамазан аенда кылган гамәлләребезгә нәтиҗә ясау тиешле, чөнки Рамазан – күңелләр нечкәрә торган ай, сабырлык ае, гафу итү ае. Бу айда Аллаһы Тәгалә безнең иманнарыбызны, иһлясыбызны һәм Аңа булган мәхәббәтебезне ризык һәм башка нәрсәләрдән тыю белән сыный.

Ураза тотучы кеше билгеле вакытта ризыктан, судан, яман сүздән, якынлык кылудан тыелып торырга тиеш. Кояш чыгарга ике сәгать калганда сәхәр ашап бетерергә. Аннан соң авыз чайкала да ният кылына.

Көн буена ураза тотканнан соң, кояш баегач, авыз ачарга тиеш булабыз. Су, тоз яки берәр татлы җимеш белән авыз ачу саваплы санала.

Намазга басарга өлгермәгән кешеләр дә ураза тоталар. Алар: «Безнең тоткан уразаларыбыз кабул булырмы икән?», - дип кайгыралар. Әлбәттә, тотсыннар. Һәрбер нәрсәнең пычрагы була. Без күңелебездә булган кайбер кара нәрсәләрне Аллаһыга зикер белән, тәсбих намаз белән чистартабыз. Тәннәребездәге кирәкмәгән нәрсәләрне елның бер аенда ураза тотып чистартабыз. Ләкин без фарыз, нәфел уразаларны бөер-бавырларны чистарту өчен түгел, ә Аллаһы риза булсын дигән ният белән тотабыз. Рамазан аенда ураза тоткан бәндәләргә күп-күп сөенечле вәгъдәләр бар. Ә Аллаһы Тәгалә тарафыннан бирелгән күркәм вәгъдәләрнең иң зурысы: «Рамазан аенда ураза тотучының тоткан уразасы кабул булса, анадан яңа туган бала шикелле гөнаһсыз булып калыр», - диелгән Рәсүлебезнең хадис шәрифендә. Рамазан аенда сафланган күңелләребезне дөньяви мәшәкатьләр белән бозмыйча яшәргә язсын.

Рамазан аенда «авыз ачу» (ифтар) мәҗлесләрен күркәм итеп үткәрәбез, өстәлләребез мул булып ризыклар белән тула, матур гына догалар, хадисләр укыла, сәдакалар бирелә. Тик болар барысы да чын күңелдән Аллаһы Тәгалә ризалыгы өчен эшләнергә тиеш. Ә инде күршем мәҗлес үткәрде, мин анардан да күркәмрәк үткәрәм дисәң, савабы булмас. Сәдака биргәндә дә мин дустымнан күбрәк бирдем дип сөйләп йөрсәң – гөнаһ булыр. Сәдака бирдең микән – рәнҗетеп бирмә. Бу турыда Коръәндә болай дигән: «Ий, мөэминнәр! Биргән сәдакаларыгызны миннәт кылып яки рәнҗетеп  биреп, савабын югалтмагыз! Рия белән биргән кешеләр кяферләр кеби, алар Аллаһуга һәм ахирәт көненә ышанмыйлар, шулай да кешеләргә яхшы күренер өчен сәдака бирәләр» (Коръән, 2:254).

Рамазан аенда фитыр сәдакасы, зәкәт бирелә. Еллык бурычлар түләнә. Безгә үзара мәрхәмәтле, ярдәмчел булырга кирәк. Бер-беребезгә итагатьлелек һәм кече күңеллелек күрсәтик. Шулай ук нинди генә милләттәге, нинди генә диндәге кешеләр очраса да, алар белән күркәм мөгамәләдә булыйк.

Газиз кардәшләрем, без бу көтеп алган аебызны гамәл-гыйбадәттә үткәрергә тиешбез. Вөҗданыбыз, ниятебезне дөреслик. Моның өчен Аллаһы Тәгаләгә хәмдү-сәнә шөкераналарыбызны әйтик. Һәрберебезгә бәхет-сәгадәт, авыруларга хәерле шифалар, динсезлектә йөрүче бәндәләрнең күңелләренә һидаят нурын бирсен.

Габделхәй хәзрәт ИБРАҺИМОВ,
Кучкай Пожары мөселманнарының
имам-хатыйбы

МОЗАИКА

Казанга сәяхәт

Әле күптән түгел генә бер төркем нижгарлылар Казанга экскурсиягә барып кайттылар. РНКАТНО каршындагы «Шатлык» клубы тарафыннан мондый экскурсияләр еш оештырылып торса да, соңгысы аеруча күнелле узды. Алдан сөйләшеп куелганча, сәяхәтчеләр Чуваш республикасындагы иң матур татар авылларының берсе булган Урмай авылына тукталдылар. Аларны ЧР татарларының Региональ милли-мәдәни автономиясе рәисе Ф. А. Гибатдинов, авыл администрациясе вәкилләре, урындагы эшмәкәрләр һәм дин әһелләре кршы алды. Очрашу клуб каршында ипи-тоз, чәчәкләр белән «Мишәр» ансамбле артистларыннан башланды. Кичә бик матур корылган табыннар артында җыр-бию, ике яктан да чыгышлар белән аралашып барды. Нижгарлыларны Урмай татарларының кунакчыллыгы, ачык йөзле, тәмле телле булулары сокландырды.

Иртән нижгарлылар Казанга юл тотты. Анда килүгә шәһәр буйлап экскурсия оештырылды. Кремльдә, андагы гүзәл Кол Шәриф мәчетенә, тарихи Мәрҗани мәчетенә кем дә битараф калмады. Кайберәүләр Казанда беренче тапкыр, андыйларның соклануларын белдерергә сүзләре дә җитмәс кебек булды. «Мин Казанга… бу искиткеч шәһәргә гашыйк булдым», – ди 21 яшьлек Галия Алиакберова. Ниһаять, минем хыялым тормышка ашты!». Студент егет Марат Үмәров та аның белән килешә. Ул Казанда берничә тапкыр булган икән инде. Шулай да «Бусындагы кебек кызык булганы юк иде. Сезнең белән тагын кая барсагыз, шунда барам», - дип экскурсияне оештыручыларга рәхмәтен белдерде. Рус егете Илья барысыннан да канәгать булып, миңа бигрәк тә коллектив ошады, дип, башкалардан аерыласы килмичә Салават концертына да барды. Ә Салават Салават инде ул. Казанның иң матур зал-ларыннан берсе булган УНИКСта шыгрым тулы залда Казан татарлары арасында безнең нижгарлылар да Салаватның «Чәйханә» дип аталган яңа концерт программасын карадылар. Салаватның сәхнәдән «Нижний Новгородның үзеннән килгән милләттәшләремә рәхмәт, нижгар татарларына сәлам» дип безнең төркемне сәламләве безнең сәяхәтебезнең Казандагы соңгы матур ноктасы булды. Ирле-хатынлы Рәшидә апа белән Мөхәммәт абый инде өлкән яшьтә булсалар да, «Ешрак булса иде мондый экскурсияләр. Берсеннән дә калмас идек», – диләр. Кстоводан Равилә апа да «Мондый югары дәрәҗәдә оештырылган экскурсияләр бик кирәк. Барысы да алдан уйланылган. Программа бик кызыклы, милли ашлар да бик тәмле. Оештыручыларга зур рәхмәт», – дип, «Шатлык» клубының эшенә югары бәя бирделәр. Ә без үз чиратыбызда алда да шундый сәяхәтләрне оештырып торырбыз дип өметләнәбез.

З. Ахмадуллина

Татарлар киңәшә

29 августта Казанда Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетында татар иҗтимагый оешмалары җитәкчеләре киңәшмәсе узды. Анда илебезнең төрле төбәкләреннән вәкилләр, милли оешмалар җитәкчеләре, зур татар авыллары башлыклары катнашты.

Киңәшмәдә Татарстан Республикасы администрациясе вәкилләре, язучылар, төбәкләрдән килгән вәкилләр чыгыш ясады. Шушы җыелышта мин дә Яңа Мочали авылы администрациясе башлыгы буларак катнаштым.

Бу киңәшмәдә халкыбызның тормыш дәрәҗәсе, көнкүреш шартлары, милли мәктәпләрдә ана теле укыту турында сүз барды. Язучы Фәүзия Бәйрәмова чыгышы аеруча тәэсир итте. «Кеше ана телен белсә, ул сәламәт була, әгәр чит телне дә белсә, бай була. Әгәр ана телен белмичә, чит телне генә белсә, ул зәгыйфь була». Мин бик шат һәм горурланам: Яңа Мочали мәктәбендә ана теле дәресләре югары дәрәҗәдә уза. Күп кенә укучыларыбыз һәр ел саен барып, Казанда олимпиадада катнашып, призлы урыннар яулап киләләр. Болар бары тик ана теле укытучыларыбыз тырышлыгы аркасында.

Мәчетләрне торгызу, туган телне, милләтебезне саклап калу турында сүз күп булды. Самара өлкәсеннән Ш. Багаутдинов үз якларында бар мәктәпләрдә православие динен көчләп укыту турында сөйләде. «Ник Россия каналында православие дине турында тапшыру бар да, Ислам дине турында юк?» дигән сорау да урынлы булып чыкты.

Гомумән, бу киңәшмәдә һәр татар кешесен борчыган сораулар турында сүз күп барды. Һәр вәкил үз тәбәге турында сөйләп, киңәш сорый, ярдәм көтә.

Казан да безне сокландырды. Искиткеч матурланган, күпме чәчәкләр, яңа һәйкәлләр, бай архитектура… Татарча сөйләм дә күңелләрне сөендерде. Республика көнен бәйрәм иткәндәге зур мәйданннарда барган концертлар да безгә бик ошады. Кыскасы, Габдулла Тукай сүзен кабатлыйсы килә: «И Казан, дәртле Казан, моңлы Казан, нурлы Казан!»

Пилнә районы Яңа Мочали авылы администрациясе башлыгы
А. Юсипова

  (Комментировать? | Всего: 0)

 
 
 

   :: Газета «Мишар дуньясы» №3 (август) 2007

Мишәр дөньясы   , № 3 (август 2007 г.)
Нижгар татарлары газетасы

Быелның июль аеннан «Мишәр дөньясы» дип исемләнгән газета да чыга башлаган. Беренче саннарын кулга тоттык, куандык. Безнең өчен бу — милли ислах чагылышы. Төбәкләрдә татар матбугаты мул булып чыгып торсын, тормышның бихисап проблемаларына чишелешләр эзләсен. Басманың химаячесе «Мәдинә» матбугат йортына, аны гамәлгә куючыларга зур рәхмәт, бу тарихи вакыйга уңаеннан барчагызны да тәбрик итәм, газиз кардәшләрем! Газетаның баш редакторы Дамир әфәнде Мөхетдиновка, зур Җыенны оештыручыларның һәммәсенә дә, аеруча Умәр хәзрәт Идрисовка бердән меңгәчә рәхмәтләребез ирешсен иде.

Татарстанның халык артисты Зөһрә Сәхәбиева-Бигичева


Татар-мишәрләрнең бердәмлеген, аларның мәдәниятен, тормышын, әхлагын кайгыртучы, проблемаларын яктыртучы тагын бер газета «Мишәр дөньясы» чыга башлауга мин ихлас күңелдән шат.

Күбрәк авыл, аның халкы, тормышы турында языгыз. Чөнки бүгенге көндә авылның хәле җиңелдән түгел. Авыл дәүләт, хөкүмәт, дини оешмалар ягыннан ярдәмгә бик мохтаҗ.

Халык хакына, Аллаһ Тәгалә хакына изге эшләр кылучы кешеләр турында күбрәк языгыз.

Без күп гасырлар дәвамында Россия территориясендә яшәүче күптәнге халык, без диаспора түгел. Шуна күрә дә бар кылган гамәлләребезнең Бөек Россиянең чәчәк атуы хакына икәнен аңлау бик зур әһәмияткә ия дип саныйм. Яңа газетага катнашы булган барча хезмәткәрләргә иҗади уңышлар, илһам телим.

Спас районы администрациясе башлыгы урынбасары, РФ Авыл хуҗалыгы Атказанган хезмәткәре Рамиль Салихжанов

Сабантуйлар артта калды

Кайсы гына төбәктә яшәсә дә, ничә генә яшьтә булса да, Сабантуй бәйрәме hәр татар кешесенең иң көтеп алган, күңелендә иң матур хәтирәләр калдырган бәйрәмдер ул. Тик кызганычка каршы, ничек көтеп алсак, шул тикле тиз узып та китә бу иң борынгы милли бәйрәмебез. hәркайдагыча Нижгар якларында да Сабантуйлар гөрләп уза. Өлкәбезнеә татар авылларында бу бәйрәмне яраталар, матур итеп уздырырга тырышалар. Илебезнең бар почмакларыннан бу көнне авылларга кунаклар кайта, туганнар hәм дуслар очраша. Соңгы Сабантуйлар Сеченов районының Красный Остров, Пилнә районының Петрякс, Мочали, Кызыл Октябрь районы Чүмбәли авылларында узды. Кайда иртәрәк, кайда соңрак узса да, алар hәркайсы үзләренчә матур, җырлы-биюле уза. Алар турында аерым язу кирәк тә түгелдер. Ө менә инде Рбишча авылында узган Сабантуй турында дәшми калу мөмкин түгел. Бу авыл Сабантуе турында илебезнећ hәр төбәгендә легендалар йөридер! Бу чаклы дәрәҗәле, бу кадәр масштаблы итеп федераль сабантуйлар да узмый дисәк ялган булмас. Рбишча авылы Сабантуе турында сезгә, хөрмәтле укучыларыбыз, Кызыл Октябрь районы буенча хәбәрчебез З.Ө. Валемеев язмасын тәкъдим итәбез.

Өллә ничә төрле төсләргә керә торган, өстеңә йолдызлар яңгыры койган кебек тойгы калдырган салют, лазер шоу, сәхнәдә көндез Татарстанның иң яшь йолдызларыннан башлап, Хәния Фәрхи кебек атаклы артистлары чыгыш ясаса, кичен Мәскәүдән «Иванушки», «Мираж» төркемнәре җырлый, төрле яклардан килгән алтмыштан артык көрәшче… Нинди бәйрәм бу, Олимпиадамы, чемпионатмы?! Юк, бары тик Рбишча авылы Сабантуе гына икән! Атаклы якташыбыз хәтеренә багышлап инде 10 нчы тапкыр уздырыла торган бәйрәмне аның якыннары, гаиләсе оештыра. Садековлар гаиләсенә була, Рбишча Сабантуе даны илебез буйлап таралды. Бу халык бәйрәме генә түгел, 10 төрдән артык ярышлар уздырыла торган спорт бәйрәме, аттракционнар, дискотека hәм дуслар, туганнар, якыннар очраша торган урын да.

Бу зур бәйрәм Абдулхәмит Садеков ис. паркта уза. Ул елдан-ел матурланып, авылдашларыбызның яраткан ял итү урыны булып бара.

Милли бәйрәмгә тиеш булганча, Рбишча Сабантуе да Хәйдәр мулла башкаруында Корьән сүзе белән башланды. Аның арты авылдашлары каршында Абдулхәмитнең әтисе Сәет Сәмиулла улы, энесе Мансур чыгыш ясадылар. Мансур Сәет улы абыйсының барча эшләрен дәвам итеп кенә калмыйча, аларны тагын да зуррак масштабларда башкара. Авылдагы мәктәп, парк, мәчет, күпер h.б бик күп яхшылыклар бу гаилә белән бәйле. Ө Сабантуе инде бу изге эшләрнең иң якты бизәге булып барча халык күнелендә ел буе саклана.

Быелгы сабантуйда да җыр-бию күп булды, товарларның да ниндие генә юк иде. Паркның халыктан буш бер генә урыны да булмагандыр ул көнне. Кем сәхнә яныннан китә алмаса, кем көрәш яныннан аерыла алмый. Ө көрәшкә безнең авылга бик ераклардан киләләр. Абдулхәмит үзе дә милли көрәшне бик яраткан, үзе дә көрәшкән егет. Рбишча сабантуенда көрәш батырына ел саен машина тапшырыла. Өллә шуңа, әллә абсолют чемпион исеме яулау үзе дә бик дәрәҗәле булганга, быел көрәштә алтмыштан артык кеше катнаш-ты. Абсолют чемпион исеменә Карачаево-Черкесс республикасыннан Ренат Акбаев лаек булды. 80 кг. чаклы үлчәүдә Р.Ибрагимов (Мәскәү), 66 кг. чаклы үлчәүдә Э.Шәрәфетдинов(Рбишча) җиңүче булдылар.

Оештыручылар көрәш мәйданына беренче тапкыр кергәннәрне дә бүләкләделәр. Өлбәттә, көрәш ветераннары да игътибарсыз калмады. 30 дан артык ветераннарыбызга истәлекле бүләкләр тапшырылды.

Иртәннән төнгә чаклы концерт барды. Өле артистларның да ниндиләре килә бит безнең авылга! Кайчан әле без Хәния Фәрхине якыннан күреп, аның белән аралаша алыр идек?! Ө Мәскәү артистлары? Ниндиләре генә килми безгә аларның?!. Рбишча халкы кебек бер генә авыл кешесе дә шул чаклы атаклы артистларны якыннан күреп «тере» концертларын карый алу бәхетенә ирешә алмагындыр!. Без моның бик зур чыгымнар сораганын яхшы аңлыйбыз. Садековлар гаиләсе шул юмартылыгы, туган якларының чәчәк атуы, гөрләп торуы өчен көчләрен кызганмаулары белән дан тота да бит инде.

Татар халкына хас булганча, мәдәниятебезне, гореф-гадәтләребезне саклап калуга татар меценатлары күп көч кертә. Тарихта мондый кешеләрне «ак байлар» дип атыйлар. Ө инде миллионнары була торып та, халык мәнфәгате өчен тиенен дә тотмаган кешеләрне «кара байлар» дип йөрткәннәр hәм аларның исемнәре дә сакланмаган.

Рбишча халкының да үз «ак байлары» бар, алар Садековлар гаиләсе белән горурланып, Аллаh Тәгаләдән аларга чиксез саулык, бәрәкәт hәм озын гомер телиләр.

ВАКЫЙГА

Үзенең тамырларына, гореф-гадәтләренә кайту чын мөэмин кешене һәрвакыт башкалардан аерып торды. Безнең халык өчен иң борынгы йолалар булып мөселман йолалары тора. Юкка гына без бүгенге көнебезне Хәбибулла ишан Әлмөхәммәтов, Шәрәфетдин хаҗи Сираҗетдинов һәм Хөсәен Фәезхановларның каберләрен ядь итүдән башламадык. Алар барысы да чын муллалар иде, дин кардәшләренә Ислам нурын таратучылар алар. Бүгенге көндә дә галимнәр җәмгыятебезнең алдынгы сафларында, алар безгә үткәнебезне аңларга булышалар. Ә үзегез белгәнегезчә, үткәннәрне белми һәм аңламый торып, бүгенгене дә аңлап кына түгел, бәяләп тә булмый.

Нижний Новгород шәһәре һәм өлкәсе Диния нәзарәте рәисе
Үмәр хәзрәт Идрисов


Нижгар татарларының бүгенге җыены халкыбызның тарихын хәтерләп, бүгенге мохитебезне барлау өчен кирәктер дип саныйм. Корылтайлар үткәрү, бөтен мөһим мәсьәләләрне халык белән киңәшләшеп, бер уртак фикергә килү халкыбызның ата-бабадан калган күркәм йолалары.

Бүгенге Хәтер көне халкыбызның «Үлгәннәрнең каберен бел, исәннәрнең кадерен бел» дигән канатлы сүзләргә таянып үтте. Үткәннәрне белмәгән, ата-бабаларына кадер-хөрмәт күрсәтмәгән халыкның киләчәге юк дип әйтелгән сүзләрне мин бик дөрес дип саныйм. Шуңа күрә дә, Хәтер көнен бүгенге көн өчен дә, халкыбызның киләчәге өчен дә бик кирәкле эш дип уйлыйм. Шәхсән үз исемемнән һәм Нижгар милли-мәдәни мөхтәрият исеменнән бу изге чараны, ягъни Нижгар татарлары Җыены һәм Хәтер көнен ел саен уздырсак, бик тә күркәм булыр иде дип саныйм.

Региональ милли-мәдәни мөхтәрият рәисе Г.С.Закиров

Нижгарлар үрнәк күрсәтә

Июль аенда үткән Нижгар Җыены һәм Хәтер көне — тирә–як төбәкләрдә дә иҗтимагый резонанс тудырган вакыйга булды. Россия күләмендә нижгарлыларның авазы матбугатта чыгышлар, дини–милли чаралар, фәнни–гамәли конференцияләр, күп төрле нәшрият эшчәнлеге рәвешендә көннән–көн ныграк ишетелә. Бүген төгәл әйтергә була: мөселманнар тирәсендәге бәхәсләр, яла ягу һәм дошман эзләү — кайбер җирләрдә сәясәт төсмерләрен ала башлаган вакытта нижгарлылар Ислам дине турында чын хакыйкатьне халыкка җиткерү, аңлату эшләрен алып баралар. Бу — түземлелек, күпкырлы тирән гыйлемнәр һәм акыл, какшамас дәлилләр таләп итә торган катлаулы эш. Түбән Новгород өлкәсенең Пильна районы Сафаҗай авылында узган “Идел–Сура төбәгендә мөселман мәгарифе: тарихи тәҗрибә һәм хәзерге заман” фәнни–гамәли конференциясе — нәкъ шундый чараларның берсе иде.

Конференция Сафаҗайның беренче Җәмигъ мәчете каршындагы беренче мәдрәсә оешуның 190 еллыгына; Нижгар ярминкәсендәге яңа ысуллы беренче үрнәк җәдит мәдрәсәсен ачуга; Сафаҗайда Мөхисинят Хәбибуллин тарафыннан мәдрәсә салынуга 100 тулу вакыйгаларына багышланды. Мәҗлесне сәяси фәннәр кандидаты, Х. Фәезханов исемендәге Түбән Новгорд Ислам институты ректоры Дамир Вәис улы Мөхетдинов алып барды.

Мәҗлес Сафаҗайның иң яңа, бишенче Җәмигъ мәчетендә татарча–русча дәвам итте. Конференциядә, галимнәр, дин әһелләреннән тыш, җәмәгать эшлеклеләре һәм дин-миллият, тарих белән кызыксынучы кешеләр катнашты. Беренче өлешендә котлаулар һәм хәер-дога яңгырады. Сәламләү, котлау сүзләре белән Түбән Новгород әлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе Үмәр хәзрәт Идрисов, Нижгар татарларының Төбәк милли-мәдәни автономиясе рәисе Гаяз Салих улы Закиров, Чуашстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте рәисе Альбир хәзрәт Крганов, Ярославль Җәмигъ мәчетенең имам–хатыйбы Рөстәм хәзрәт Батров, Финляндия татарлары мөселман җәмгыяте имамы Рамил хәзрәт Беляев, Үзбәкстан вәкиле Әнвәр Мирзо Хөсәенов чыгыш ясадылар.

 Икенче өлешендә фәнни чыгышлар яңгырады. Казаннан, Түбән Новгородтан, Ярославльдән, Мәскәүдән галимнәр Айдар Юзеев, Ольга Сенюткина, Валентина Черновская, Айдар Хабетдинов, Николай Морохин, Дамир Хәйретдинов, Борис Пудалов, Нәҗип Нәккаш, Хәмзә Әбделкаюмов һ.б. чыгышлары мишәр татарларының атаклы шәхесләре истәлеге, тарихи хәтере, дини уку йортлары һәм мәгарифе мәсьәләләрен күтәрде. Фәнни–гамәли конференция рус галимнәре: тарихчылар, культурологлар, шәркыятьчеләренең катнашуы белән дә истә калды. Бигрәк тә С. Маркус өлкәдәге татар авылларының элекке исемнәрен кайтару, аларның урысча язылышын татарчасы белән тәңгәлләштерү турында ялкынлы чыгыш ясады. Әйтик, Сафаҗай дигән борынгы авыл урысча «Красная Горка» дип йөртелә. Мәскәү культурологы әйтүенчә, Красная Горканың этимологиясе төгәл билгеле түгел: йә ул большевикларның кызыл террорын, дингә каршы көрәшен олылап кушылган, йә христианнарның Пасхасында «таудан йомырка тәгәрәтү» йоласына багышлана. (Ә христиан миссионерлары, Х. Әбделкаюмов чыгышыннан билгеле булганча, бу җирләрдә көчләп чукындыру сәясәтен актив рәвештә алып барган...) Террорга каршы көрәш — дөнья сәясәтенең бер юнәлеше дип игълан ителгән чорда, әлбәттә, бөтен илләр һәм халыклар мондый “канлы” исемнәрдән баш тарта, татарлар да бу турыда кайгыртырга тиеш, дип белдерде галим. Шунысын да истә тотарга кирәк: Ислам дине төрле көчләүне, террорчылыкны кире кага, һәм авылларга аларның борынгыдан кушылган атларын кайтару — мөселманча вәзгыять булыр иде, диде ул. Өлкәдә халык телендә — татарча, язылышта урысча булган атамалар бик күп: Мәдәнә — Медяна, Камка — Камкино, Куйсуы — Овечий Овраг һ.б. Бу проблема Нижгар якларына гына түгел, гомумән татарлар яшәгән барлык төбәкләргә дә хас: ике телдә дә чын үз исеме, яңгырашы белән йөргән татар авыллары сирәк очрый, күбрәк аларга русча кушымчалар тагыла, мәгънәсез тәрҗемәләр ясала.

Конференциянең уңышлы якларын санаганда, һичшиксез, анда дин һәм фән әһелләре чыгышларының бергә үрелеп баруын, төрле яшьтәге һәм милләттәге кешеләр катнашуын, программа кысаларында һәрнәрсә оешкан төстә, югары темпта баруын әйтергә кирәк. Билгеле, мондый вакыйганың, тышкы резонастан башка, эчке мәгънәсе, нәтиҗәләре дә булырга тиеш. Монысын фәнни чыгышларның дәлилле, төрле аудитория өчен адаптацияләнгән булуы тәэмин итте. Җыелган халык өчен бу чыгышларның күбесе кызыклы да, файдалы да иде, битарафлар, мөгаен, булмагандыр. Традиция буенча, конференция нәтиҗәләрен чагылдырган резолюция кабул ителде.

Татар авылындагы мәчеттә узган конференциягә тыңлаучылар итеп Сафаҗай һәм якын-тирә авыллар халкы, ана телендә иркен сөйләшүче кешеләр чакырылган иде. Табигый, алар татарча чыгышларны да ишетергә теләде. Киләчәктә бу мәсьәләне күз уңыннан ычкындырмаска иде: чыгыш ясаучылар татар телен белгән очракта моннан конференциядә дә уңышлы гына файдаланырга була. Яисә татар телендә докладның тезисларын, кыскача эчтәлеген аңлатып китәргә мөмкин. Моны, әлбәттә, чыгышлар җыентыгын эшләгәндә дә истә тоту зарур. Әлеге олы мәҗлесне оештыручыларга тагын бер теләкне җиткерәсе килә. Сафаҗайдагы фәнни–гамәли конференция һәм дини–милли эчтәлектәге берничә вакыйганы берьюлы, бер урында үткәрү тәҗрибәсен Россиянең татар–мөселманнар яшәгән башка төбәкләренә дә тарату кирәк. Моның өчен нәкъ менә дин әһелләрен чакырырга кирәк, чөнки муллалар, имамнар әле бөтен җирдә дә Нижгардагы кебек актив иҗтимагый эшчәнлек алып бармый бит. Шуңа күрә Казан, Ульян, Пенза, Сарытау, Питер һ.б. муллары Нижгарга килеп тәҗрибә тупласа, бер дә начар булмас иде. Билгеле, бу өстәмә чыгымнар таләп итә, ләкин татулык, бердәмлек аннан да мөһимрәк.

«Рәхәт булса да торган җир, сагындыра туган ил». Туган ягыма ерак Финляндиядән кайтып килгәч, шушы сүзләр исемә төште. Туган җирдә яшәгән вакытта авылның тарихы турында, кешеләре турында уйлап та карамыйсың.

Бүгенге Хәтер көне минем күңелемдә булган хисләрне, туган якка булган мәхәббәт, яшьлекне сагыну, туган ягым тарихы белән горурлану хисләрен яңартып, мин бу җирдән илһамланып кайтып китәчәкмен.

Бу чараның әһәмияте бик зур дип әйтер идем. Ерак Финляндиядәге милләттәшләремә бу турыда тәфсилләп сөйләячәкмен, аларның да бит тамырлары Нижгар җирендә. Алар да бу вакыйганы сөенеп кабул итәр дип уйлыйм.

Финляндия мөселман-нары имам-хатыйбы Рамиль хәзрәт Беляев


Бүген Нижгар татарлары Җыенда очраштылар. Мондый җыеннар, корылтайлар уздыру гадәте безнең халыкның хәтерендә бик яхшы саклана. Әле Англиядә парламент истә дә юк чагында, безнең борынгы бабаларыбыз Төрки каганаты, Болгар һәм Алтын Урда киңлекләреннән корылтайга җыелып, үз проблемаларын уртага салып киңәшләшә торган булалар.

Бүгенге Хәтер көне ханәфи мәзхәбе буенча каберлекләргә барып, бабаларыбыз рухын ядь итеп намаз укудан башланды. Без бит ваххабитлардан һәм коммунистлардан аермалы буларак, борынгы бабаларыбызга рәхмәтле булып, аларны хәтеребездә саклыйбыз. Буртас һәм болгар бабаларыбыз кебек без дә иркен болыннарда терлек үрчетәбез, иген үстерәбез. Һәм бу хәтер безнең күңелләрдә мәңге сакланырга тиеш. Башкалар да минем белән килешер дип уйлыйм һәм Хәтер көнен ел саен уздыру кирәк дип саныйм.

Чуаш республикасы Диния нәзарәте рәисе Альбир хәзрәт Крганов

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ ТАТАРЛАР

Путин үзе имзалады

26 июльдә Россия Президенты Владимир Путин Россия Федерациясе һ;әм Татарстан Республикасы дәүләт органнары арасындагы вәкаләтләрне бүлешү турындагы Шартнамәгә кул куйды. Билгеле булганча, шартнамәгә кагылышлы закон РФ Дәүләт Думасы тарафыннан агымдагы елның 4 июлендә кабул ителгән иде. Федерация Советы тарафыннан ул 2007 елның 11 июлендә хупланды.

Бөтендөнья татарларының чираттагы дүртенче корылтае...

агымдагы елның 13-14 нче декабрендә Казан шәһәрендә узачак. Биш елга бер тапкыр ТР Хөкүмәте тарафыннан уздырыла торган конгрессның алдагысы 2000 елның август ае ахырында булган иде. Әлеге корылтайда үткән 5 елга нәтиҗә ясау һәм киләчәккә әһәмиятле юнәлешләрне билгеләү максат итеп куелган.

Дүртенче конгресс алдыннан башкалада бөтен дөньядан татар галимнәре җыены да узачак. Җыенда туган телне, мәдәниятны һәм көнкүрешне саклап калу мәсьәләләре күтәреләчәк һәм конгресска алшарт булып торачак.

Икенче яртыеллыкта шулай ук Чиләбедә һәм Башкортстанда татарлар корылтае үтәр дип көтелә.

Алинә Кабаева кабат чемпион булырга һәм сәяси карьера ясарга тели

Казанда рәсми визит белән нәфис гимнастика буенча Олимпия чемпионы Алинә Кабаева булып китте.

Татарстан өчен чыгыш ясаучы Алинә Кабаева республикада сәләтле яшьләр күп булуын билгеләп үтте, алар алга таба да нәфис гимнастика белән шөгыльләнсәләр, Россия дөнья чемпионатларында якындагы 20 елда беренче урыннарда булачак, диде. Алинә Кабаева Казанда нәфис гимнастика белән шөгыльләнү өчен спорт комплексы төзү идеясе барлыгын әйтте. Спортчы Грециядә сентябрьдә үтәчәк дөнья чемпионатында катнашырга ниятли. Ярышлар нәтиҗәсендә 2008 елда Пекинда узачак Олимпиада Россия спортчылары сайланачак. Ярышларда, үзе әйткәнчә, төп көндәшче үзе.

Алинә Кабаева Кытайда Олимпиадада катнашырга һәм медаль яуларга тели. Күп кенә спортчылар карьералары тәмамлануга, үзләренә яңа шөгыль таба алмый. Алинә Кабаева исә алга таба сәясәтче булырга планлаштыра: Россия Федерациясе Дәүләт Думасына сайлауда катнашырга ниятли. Сәясәтче буларак, балалар-яшүсмерләр спорты үсешенә өлеш кертергә, мәктәп укучылары арасында спартакиадаларны торгызырга исәпли.

Владимирда яңа мәчет булыр

Быелның август башында Владимирда төбәкнең дини оешмалары җитәкчеләре киңәшмәсе булып узды. Әлеге киңәшмәдә яңа Җәмигъ мәчетен ачу мәсьәләсе дә каралды. Җәмигъ мәчете, мөселман дини җәмгыяте башлыгы Вафа хәзрәт Яруллин әйтүе буенча, изге Рамазан ае башланыр алдыннан ачылачак. Ураза тотучы мөселманнар мәчеткә күмәк ифтар мәҗлесләренә килә алачак. Җәмигъ мәчетен ачу тантанасына хакимият вәкилләре, Россиянең Диния нәзарәтләреннән вәкилләр килер дип көтелә.

Ренат Ибраһимов юбилейга әзерләнә

Танылган җырчы, Россиянең һәм Татарстанның халык артисты Ренат Ибраһимовка быел ноябрь аенда 60 яшь тула. Җырчы бу уңайдан берничә төрле программа әзерли, шул ук вакытта гастрольләрдә йөрүен дә туктатмый. Әйтик, бу көннәрдә ул Владивосток төбәгендә концертлар бирде, параллель рәвештә инглиз һәм итальян телләрендә җырлар альбомнарын яздырды. Көзгә үзе элегрәк башкарган 40–50 елларның лирик җырларын чыгарырга уйлый. Юбилей уңаеннан ике зур концерт үткәрәчәк: берсе – көзен, Казан “Баскет–холл”ында, икенчесе, декабрь аенда – Мәскәүдә, Дәүләт Кремль сараенда. Рус һәм татар телендә, сугыш еллары чорындагы , классик җырлар яңгыраячак.

«Иң мөһиме — аек бәйрәм»

Соңгы елларда Россия төбәкләрендә һәм якын чит илләрдә җирле хакимият татар халкының милли бәйрәме Сабантуйга зур игътибар бирә. Алай гына түгел, шәһәр мэрлары оештыру эшләрендә катнаша һәм финанслау ягын да кайгырта. Элекке елларда татарлар, Сабантуй уздыру өчен акча сорап, Казанга хатлар юлласа, хәзер инде җирле эшмәкәрләр бәйрәм чыгымнарын күтәрә. Шунысы куанычлы: Улъяновск, Оренбург, Тольяттида бәйрәм исерткеч эчемлекләрсез үткән. "Иң мөһиме - аек бәйрәм", диде журналистлар белән очрашуда Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров.

Быел Сабантуй Россиянең 70 төбәгендә узган. Анда 1,3 млн. кеше катнашкан. Тәүге тапкыр Мисырда һәм Израильдә, Карачай-Чиркәс Республикасында оештырылган. Чиләбе шәһәрендә узган федераль Сабантуй тамырларга кире кайту, яңарыш буларак истә калды. Киләсе елда федераль Сабантуй Әстерхан шәһәрендә узачак. Шул ук вакытта каланың 450 еллыгы да билгеләп үтеләчәк.

Алтын Урда башкаласын казып чыгаралар

Борынгы АлтынУрда башкаласы Сарай–Батуда археология экспедициясе бара. Сарай–Батуны 1254 елда Батый хан салдырган. Әлеге бай, уникаль шәһәр Актүбә елгасының көнчыгыш ярында, хәзерге Әстерхан шәһәреннән йөз чакрымнар өстәрәк урнашкан булган. Хәзерге көннәрдә монда Әстерхан өлкәсе Хәрәбәле районы Селитренное авылы урнашкан.

Экспедиция эшендә ТР Фәннәр академиясенең Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институты хезмәткәрләре, аспирантлар һәм студентлар катнаша.

Борынгы Сарай–Бату каласы Актүбә елгасы яры буйлап 40 километрга сузылган. Быел археологлар шәһәрнең үзәк урамнарын казып чыгарырга уйлый. Якын киләчәктә Урда ханнары Бату, Үзбәк, Бәркә һ.б. күмелгән мавзолейларны карау, Идел буеның башка тарихи урыннарын өйрәнү планнары максат итеп куелган.

Себер татарларының үз җырлары бар

Томскида беренче тапкыр татар телендә «Себер юллары» заманча җырлар җыентыгы дөнья күрде. Җыр текстларының авторы — һәвәскәр шагыйрә Руфания Закирова. Җыр көйләрен дә ул үзе язган. Китап Томскиның «Пеленг» нәшриятында «Сибирский народный собор» иҗтимагый хәрәкәте ярдәме белән дөнья күргән. Иҗтимагый хәрәкәтнең башкарма директоры Е.Сафиуллина белдерүенчә, мондый вакыйга бөтен төбәк татарлары өчен зур әһәмияткә ия, чөнки элек мондагы җирле татарларны «үз җырлары булмау», «башка төбәк татарлары көйләрен җырлау» өчен тәнкыйтьләүчеләр дә булган. «Руфания Хәсән кызы язган 70 җыр исә моның киресен исбатлап бирә», — ди ул. Август аенда әлеге җырлардан төзелгән компакт–диск та дөнья күрәчәк. Җырларны җирле татар җырчылары башкара.

Төркиядә — йөз еллык татар авылы

Төркиядәге Конья өлкәсендә яшәүче себер татарлары (бохарлылар) авылы шушы көннәрдә Интернетта  икенче дәрҗәдәге доменда үз сайтын ачты. http://www.bogrudelik.com/ адресы белән авыл тарихыннан хикәяләр, авылдашлар турында язмалар урын алган. Моңарчы http://www.bogrudelik.xm.com/ адресындагы сайт авылның 100 еллыгы бәйрәменнән соң яңа сайтын булдырган.  Әлеге уңайдан тантаналар күптән түгел генә булып узган иде, халык рәхәтләнеп бер гасырлык бәйрәмен итте.

Җиһанбәйле районында урнашкан әлеге авылга XX гасыр башында Көнбатыш Себер, Омски якларыннан күчеп килгән татарлар нигез салган. Хәзерге вакытта авылда 400ләп хуҗалык бар. Җәй айларында бирегә Европаның төрле илләреннән — Дания, Германия, Нидерландтан 2 меңләп кеше кайта. Алар барысы да бу авылда туып үскән, чит илләргә эшкә йөриләр

Оренбургта — «Милли авыл»

Оренбург шәһәрендә милли утарларның «Милли авыл» дигән этнография комплексы төзелә. Шәһәрнең Ю. Гагарин исемендәге паркында «Милли авыл» күпмилләтле мәдәни комплексын төзүдә ун милли оешма катнаша. Шулар арасында Төбәкнең татар милли–мәдәни үзәге дә бар. Һәрбер утарда музей, китапханә, милли ризыклар кафесы ачу каралган.

Легендар спортчыга — 70 яшь

Танылган спортчы, велоспорт буенча ун тапкыр дөнья чемпионы булган Гайнан Сәйтхуҗинга 70 яшь тулды.

Гайнан Рәхмәт улы Сәйтхуҗин 1937 елның 30 июлендә Чиләбедә туган. Велосипедчы, 1961 елда СССР спорт мастеры исемен яулаган. 1963 елда 100 кмга команда ярышларында бронза медаленә ия, 1957–71 елларда СССРның ун тапкыр чемпионы була. Дөнья велоузышында шәхси (1962) һәм команда беренчелекләрендә (1961, 1965–66) чемпион.

Хәзерге вакытта Россия дәүләт физкультура академиясендә  профессор–консультант, Мәскәүдә Крылатскоедагы велодромда генераль директор урынбасары, Россия велосипедчылары берлегенең ревизия комиссиясе рәисе булып эшли. “Почет билгесе” ордены белән бүләкләнгән.

Рузия Сафиуллина

(«Татар–информ», «Интертат.ру» агентлыклары, kabmin.tatar.ru, tatalar.ru сайтлары хәбәрләре файдаланылды)

ВАКЫЙГА

Мин бу бәйрәмгә алдан әзерләндем. Диния нәзарәте тарафыннан шушы көнгә махсус «Нижгарлар гимны»н язуымны үтенеп, Диния нәзарәтеннән мөрәҗәгать итүне үзем өчен зур дәрәҗә дип санап, тиз арада Әхмәт Саттар белән аны яздырып та алдык. Һәм менә бу халык бәйрәмендә халкыбыз каршында мин аны беренче кат башкару бәхетенә ирештем. «Нижгарлар гимны» халкыбызга хас дәртле, өметләр уята торган килеп чыкты. Халкым күңеленә дә хуш килде дип уйлыйм.

Хәтер көне дә максатына иреште дип саныйм. Бу көнне Түбән Новгород татарларының генетик хәтере уянды кебек. Халкыбызда киләчәккә өмет-ышыныч тудыру, аны гүзәл гамәлләр белән тәрбияләү Аллаһ каршында кабул булмый калмас дигән өметтәмен.

Россиянең атказанган артисты
Наилә Фатыйхова

Сафаҗай авылында Хәтер көнендә катнашырга чакыру алгач, әлбәттә, мин үзем дә, «Айкай» ансамблендә җырлаучы яшьләрем дә, бик сөендек. Беренчедән, туган яклар гел сагындырып тора. Басу-кырларны, туганнарны күреп кайтасы килеп кенә тора. Икенчедән, шундый күркәм бәйрәмдә халкым каршында үзебезнең осталыкны күрсәтергә, җырларыбыз белән якташларыбызны сөендерергә форсат булды бу. Бәйрәм бик матур узды! Бу чараның төп максаты яшь буынга аның мәгънәсен җиткерү, асылын аңлату булса, оештыручылар максатларына иреште дип уйлыйм. Нижгар җире акыл ияләренә, талантларга бай як. Аларны бер урында туплап, шундый зур мәгънәле чара оештыра алучы Диния нәзарәтенә зур рәхмәтебездән башка сүзебез юк! Кабат-кабат шулай туган җиребездә очрашып торырга язсын!

Татарстанның халык артисткасы
Роза Хәбибуллина

Туган ягымнан мишәрләр җыенында чыгыш ясарга дип чакыру алуга, бер генә минутка да «барыргамы-юкмы» дип икеләнмәдем. Шундый дәрәҗәле, халкыбыз өчен бик кирәкле чарада катнашуны үземнең бурычым дип санап килдем мин бу бәйрәмгә. Килгәч тагын бер кат сөендем. Иркен болында җыелган якташларымны, бәйрәмне олылап төрле төбәкләрдән килгән галимнәрне күреп, үзем дә алар арасында була алуым белән горурланып куйдым. Аракылы, шау-шулы сабантуй урынына ата-бабаларыбыз рухын шатландырып мондый зур бәйрәм оештыручы барча хөрмәтле җитәкчеләребезгә рәхмәтемне җиткерәсем килә. Сафаҗайдагы бәйрәм соңгысы булмас һәм барыбыз да тагын киләсе елларда шулай очрашырбыз әле дигән теләктә калам.

Җырчы, баянчы,
композитор Сәет Абдуллин

Рухи күтәрелеш
( Сафаҗәйдә хәтер көне)

Мәңгелеккә күчкән җаннар һәм фани дөньяда яшәүчеләр арасында чыннан да бәйләнеш бар икән. Җәнабел Хак барыбызны да күреп-күзәтеп тора. Бөтен галәмнәр, тере һәм терек булмаган табигать мәңгелек аша бәйләнеш тота.

Бу уйлануларым Түбән Новгород өлкәсенең Сафаҗәй авылында быелның 15 июлендә узган Хәтер көнендә тулысынча расланды кебек. Көн саен яңгырлар явып , җил-давыл чыгып тирә-юньгә заурәт салып торган көннәр дисбесендә әлеге хәтер яңарту көне нурлы, кояшлы, мөлаем төймә сыман аерылып торды. Чалт аяз көн иде, җил дә исмәде. Монысын да без Аллаһның изге нияттәге бәндәләренә шәфәгать кылуы, һидәят юлында йөрүче колларына мәрхәмәт хикмәте күрсәтүе дип кабул кылдык.

Түбән Новгород өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте, татарларның Региональ милли-мәдәни мөхтәрияте, Х.Фәезханов исемендәге Ислам институты, Пилнә районы Сафаҗәй авылы җирле үзидарәсе Нижгар ягы татар — мишәрләренең беренче җыенын һәм Хәтер көнен уздыруга күп иҗтиһат салган иде. Бәйрәм чаралары иртән үк башланды. Сафаҗәй туфрагына иңдерелгән Хәбибулла ишан Әлмөхәммәтов, Шәрәфетдин хаҗи Сираҗетдинов һәм мәгърифәтче –галим, Санкт-Петербург университетында шәрекъ телләре укыткан остаз Хөсәен Фәезханов каберләре зиярәт кылынды. Хәбибулла ишан истәлегенә мемориаль такта урнаштырылу да үткәннәрне барлау йөзеннән эшләнгән мәртәбәле гамәлләрдән иде. Дәвамлы булсын. Ядь итәр шәхесләребез аз түгел.

Сафаҗәйнең бер читендәге калкулык итәгендә искиткеч матур җирдә кырые тотып алынган бер бакча бар. Аның кыл уртасында 1937 һәм аннан соңгы елларда гаепсезгә атып үтерелеп шәһит булган имамнар истәлегенә һәйкәл — обелиск ачылды. Кара таш өстенә зур итеп коелган мәһабәт ай урнаштырылган. Бу обелискның тирән мәгънәсе бар. Тормышның аяусыз гарасатлары, зилзиләләренә карамастан ислам дөньясы Коръәндә һәм пәйгамбәребез Сөннәтендә күрсәтелгән туры юл буенча яшәмәктә. Ул –Раббыбыз юлы.

Әлеге бакчаны үзенә бер дини- мәдәни һәйкәлләр комплексы итеп киңәйтү, рухани бәйрәмнәрне анда күбрәк уздыру да акылга муафыйк. Бусы — киләчәк эше. Ә 15 июль көнне бар кунакларның да ( алар хәйран күп җыелган иде) бердәм сафларга басып өйлә һәм җеназа намазы укуы, вәгазь-нәсихәт тыңлап Коръән сүрәләре ишетүе аеруча хәерле гамәлләрдән булды.

Төшке аш та шунда ук әзерләнгән . Хәләл ризыклар белән мәҗлес корып тәгам җыйгач, сәнгать өлеше башланды. Шунда ук сый- нигмәт сатыла, шунда ук төрле тауар сатучы күчмә кибетләр эшли — рәхим итеп сәйран кыл, ял ит. Барлык халыкны хөрмәт итеп, аеруча читтән килгән кунакларны Нижгардагы эчкерсезлек таләбенчә ризыкландыргач, халык концерт карарга агылды. Сәнгать белән диннең охшаш вазифасы бар - калеб тәрбиясе. Бәйрәм программасы да шуны күздә тотып төзелгән иде. Җыенда Нижгар өлкәсеннән чыккан күренекле артистлар — Роза Хәбибуллина, Наилә Фатыйхова, “Туган як моңнары” ансамбле, “Айкай” төркеме, Сәет Абдуллин, Диана Галимова һб катнашты. Һәрберсенең җыры яратып олылап кабул ителде. Шушы талантлы якның һәвәскәр шагыйрәсе Нуриям Закирова, Мәскәү кунагы Әхмәт Саттар чыгышлары да Җыен халкы күңеленә хуш килде. Шушы якның горурлыгы булган Татарстанның халык артисты Рамил Курамшин да “коры” баянчы гына булып кала алмады. “Иске кара урман” җырын да сузды, якташларына хәерле, җылы котлаулар да ирештерде. Җыенның концерт өлешен “Яңа гасыр” каналының танылган алып баручысы Илдар Кыямов тәкъдим итеп барды. Сүзе тәмле, рәвеше ягымлы, темадан читкә китмәве, арзан юмор белән вакланмавы, галимнәрчә фикерләве таләпчән Нижгар тамашачысына хуш килде. Беренче юлдаш каналын бу якта да күпләр карый икән - Илдарның үз янына барып киңәшләр әйтүчеләр дә рәхмәт белдерүчеләр дә байтак күренде.

Үзем дә рухланып җырладым. Түбән Новгород халкына мәхәббәтем зур минем. Аның табигатен дә, туры сүзле ләкин кайнар йөрәкле кешеләрен дә бик ихтирам итәм. Тәрбияви максат белән бару сәбәпле, мөнәҗәтләр дә әйтелде, яраткан җырлар да яңгыратылды. Халыкның рухи күтәрелүен сиздем –тойдым. Көн буе дәвам иткән чара барышында бер ямьсез күренеш булмады, бер тәмсезләшү күренмәде — шөкер. Дзержинск каласының татар җәмгыяте рәисе Гаяз хәзрәт Закиров фикере дә минем уйларым белән аваздаш икән: “Халыкны рухи гариплеккә илтүче замана хасталарыннан арындырырга иде. Хәмерсез дә менә дигән итеп күңел ачырга була ләбаса, дип уйласын иде халкыбыз”,- диде ул.

Зөhрә Сәхәбиева-Бигичева

 

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ МИШӘРЛӘР 

Чуашстан татардары

Чуашстан җирендә татарлар элек-электән Сура һәм Зөя аралыгындагы җирләрдә яшәгән. Төбәк Идел буе Болгары, Алтын Урда һәм Казан ханлыгына кергән. Ханнар заманында зыялыларның төп өлеше татарлар булган. 16 йөздә Чуаш республикасы җирләре Рус дәүләтенә кушылгач, йомышлы татарлар башка җирләрдән чик буе ныгытмаларына күчерелә. 1989 елда татарлар — 35,7 мең кеше, Батыр, Козловка, Шомыршы, Яльчик районнарында тупланганнар. 24 торак пунктта башка халыклар белән катнаш яшиләр. Чуаш университеты филиалында татар бүлеге бар. 1997 дә 19 мәктәптә татар теле укытыла, 24 мәчет эшли. Чабаксарда 1992 дә Чуаш республикасы Бөтентатар иҗтимагый үзәге, Батыр районы Шыгырдан авылында 1993 тән Татар иҗтимагый-мәдәни үзәге эшли. 1996 дан «Вакыт» газетасы нәшер ителә. 1965 тән Батыр районы Кыр Бикшик авылында татар халык театры, Комсомол районы Урмай авылында “Мишәр” фольклор ансамбле эшли.

Татар энциклопедия сүзлеге. — Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 2002. — Б. 755 

Шыгырдан

Чуашстанның Батыр районында урнашкан Шыгырдан авылында чыкылдап торган мишәрләр яши. Бүген бу авылда 5 мәчет эшли, ике мәктәп һәм бик күп көнкүреш биналары бар. Хуҗалыклар саны 1700 ләп. Адым саен кибет, кафе, ял урыннары. Ике стадион, спортзал бар.

Бервакыт Татарстанның халык артисткасы Хәмдүнә Тимергалиева, үзенә генә хас гадилек белән: «Уууу! Шыгырданмы?! Ул авылның бер башыннан керсәң, икенче башыннан чыкканда самолет җыеп чыгып булла», дип шаярткан иде. Авылның бай булуына шулай ишарәләде. Чынлап та, Шыгырданда икешәр, хәтта өчәр катлы йортларны халык үз акчасына сала.

Авылда ике меңнән артык төрле-төрле машина. Шыгырданның, элеккеге колхоз җирләре белән бергә санаганда, моңа елга-күл, урманнарны да кертеп барлыгы биш мең гектарлап җире бар. Ә яшьләр авылдан китми, шуңа күрә яңа йортлар төзергә урын кирәк. Җир юк, колхоз юк, завод-фабрика юк. Әмма авылда адым саен кибет, кыйммәтле чит ил машиналары выжлап тора, бишәр мәчет төзи халык үз кесәсеннән. Ә акча бар. Сәбәбе гади: халык Шыгырданда сәүдә итә. Кем нәрсә белән. Якын-тирәдәге чуаш авыллары Шыгырдан хакында, анда совет власте булмады, диләр. Чынлыкта булган инде ул, ләкин рәсми рәвештә генә. Халык коммунистлар чорында да сәүдә белән яшәгән. Спекулянтлар янәсе. Җирле хакимият тә моны белеп торган. Кемдер Мәскәүдән һинд чәе, кемдер лимон ташып сәүдә иткән. Икенчеләре шул ук Мәскәүдән кием-салым ташыган. Күпчелеге исә Казан базарларында ит саткан. Казанның Үзәк колхоз базарында хәзер дә әле күпчелек ит сатучы — Шыгырдан татары. Хәрәкәттә — бәрәкәт диләр бит әле. Менә шул хәрәкәтләнү Шыгырданны баеткан. Шуңа Шыгырдаңда хәзер матур-матур йортлар, юлларга таш түшәлгән урамнар (монысын да халык уз акчасына эшли, хөкүмәттән көтеп тормый), кафе-кибетләр... Шыгырдан Чуашстан татарлары арасында дин һәм спорт үзәге санала. Бу авылда республиканың Диния нәзарәте урнашкан. Шул биш мәчеттә җомга көннәрендә алма төшәрлек тә урын юк һәм аларның күбесе яшьләр.

Шыгырдан спорт үзәге, чөнки авылда гел татарча көрәш буенча ярышлар уза. Аның спорт сараен да халык үзе төзи. Зур ул, авыл уртасында, кызыл кирпечтән. Янәшәдә шулай ук зур стадион. 1998 елда авыл яшьләре үзара 290 мең сум акча җыялар да спорт сараен бер дигән иттереп ясап та чыгалар. Авылда ике катлы мәдәният йорты бар. Анысы да хәзер дәүләт кулында түгел. Сатып алганнар аны. Янәшәдә генә берничә кафе. Табыш китерә диделәр. Кайда күргәнегез бар авылдагы ике китапханәнең дә компьютерлар белән җиһазланганын? Шыгырдаңда моны күреп була.

Юлларны әйттем инде халык һәр йорттан акча җыеп, үзе таш җәя. Шыгырданда язгы-көзге пычраклыкта пычранмыйча йөрү норма. Хәзер тагын бер яңа тәртип кергән авылда: һәр йорт алдында клумба итеп чәчәк утырталар. Йорт алдында бер чүп күрмәссең. Хәтта тавык ише кош-корт та урамда йөрергә тиеш түгел. Авыл картлары җирле идарә белән шулай килешкәннәр. Боларны үтәмәсәң штраф. Халык зарланмый. Мактанырлык та, үзенә дә рәхәт. Көнозын сәүдә эшләре белән йөргән яшьләр кичен матур гына кафеларда утыра. Кыйнаш-сугыш юк. Ләх булганчы исерми дә. Шыгырданда бүген 6 мең кеше яши. Туучылар саны үлүчеләргә караганда күпкә артык. Соңгы унбиш елда Шыгырданда дистәләгән яңа, зур урамнар барлыкка килгән. Яшьләр китми. Ел саен авылда туйлар гөрли...

Ел саен 100 дән дә ким бала тумыйча калмый. Димәк, Шыгырдан әле тагын зураячак. Узган елда гына да 120 йортка нигез салынган. Ләкин кая таба үсәргә? Авылда җир юк. Шуңа күрә Шыгырданда хәзер җирне аукцион аша гына сатып бирә башлаганнар. Анда да күп бирмиләр. Бер кишәрлек 15 сутый җир. Быел шундый аукционда 162 җир кишәрлеге сатыласы. Авылның бер очыннан икенче очына җитәр өчен тугыз чакрым юл узасы бар. Инде моны да үзләренчә хәл иткән шыгырданлылар: авылда такси йөри. Телефоннан шалтыратасың, такси ун минутта өй каршыңа килеп җитә. Авылның һәм район үзәгенең теләсә нинди почмагына 50 тәңкәгә илтә дә куя. Әбиләр мәҗлесләргә хәзер таксида гына йөри икән. 4-5 карчык унар тәңкә кушып, такси чакыра. Такси көндез дә, төнлә дә выжылдап кына тора. Авыл белән рәис кенә түгел, ә мәчет картлары да идарә итә. Өстәвенә һәр урамда аерым староста сайлана.Тәртип, әхлак, чисталык сагында шулар тора. Эшли дә, яши дә, ял да итә беләләр бу авылда. Аның Са­бантуйлары гына да ни тора. Бу бәйрәмне инде өзлексез 1946 елдан бирле оештырып киләләр. Кайсы елларны ул 2–3 мәртәбә оештырыла. Ә катнашучылар саны 25 меңләп тә була. Беренчесе кунаклар өчен оештырылса, аннары авыл халкы үзе өчен дә Сабантуй ясый.

Ләкин бу берьяклы гына Шыгырдан. Авылның икенче ягы бар.

Виртуаль Шыгырдан

Хәзер бит Интернет, компьютер заманы. Заман кешесенә ансыз адым да атлап булмый. Инде менә берничә ел Интернетта Шыгырдан мәктәпләренең үз сайтлары (татарчасы сәхифә була), авыл җирле үзидарәсенең үзенеке, Ди­ния нәзарәтенең шулай ук сәхифәләре эшләп тора. Шыгырданда һәр йортта диярлек теле­фон һәм күп кешедә компьютер бар. Авыл халкы үзен борчыган мәсьәлә хакында авыл җирле идарәсенә Интернет аша гына хат язып җибәрә ала, йә булмаса, бөтен яңалыкны белеп тора.

Авылның ике мәктәбе сәхифәсендәге яңалыклардан: мәктәпне быел 79 бала тәмамлаган. Өчесе ал­тын медальгә, укып бетергәннәренең 39ы юга­ры уку йортларына керергә җыена. Шыгыр­дан мәктәпләре дөньяга 30 лап фән докторы, галим биргән. Фән кандидатларын әйткән дә юк. Менә кыскача гына язганда, Шыгырдан шундый авыл. 

Рәфис Җәмдихан
(«Ватаным Татарстан»
нан кыскартып алынды)

Альбир хәзрәт Крганов, Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисенең беренче урынбасары, мөфти, Чуашстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте рәисе, Шыгырдан һәм шыгырданлылар турында:

Шыгырдан ул — бик борынгы татар–мөселман авылы. Патша заманында авылыбызда Буа өязе Шыгырдан волостеның үзәк утары урнашкан булган. Элек–электән монда бай, уңган, динле халык яшәгән. Мәсәлән, Шыгырданда революциягә кадәр үк инде тугыз мәчет, мәдрәсәләр булган. Беренче мәчетне моннан 228 ел элгәре, 1779 елда ук, Түбән Новгород өлкәсе Камка авылыннан күчеп килгән Әбделмән купис төзеткән. Ул патшадан мәчет төзергә рөхсәт алганда әле Россиядә Диния нәзарәте дә булмаган. Шунлыктан халык беренче мәчет салдырган шәхесне хөрмәтләп искә ала, хәтта бүген дә халык телендә Әбделмән купис турында бәет сакланган.

Шыгырдан халкы — бик үзенчәлекле. Чыгышы, тамырлары Нижгар якларына барып тоташа аның. Шыгырдан мишәрләре — батыр, булдыклы халык, үз көннәрен алар тырыша–тырыша үзләре күрәләр. Мәхәллә башлыгы буларак, шыгырданлылар белән эш алып бару катлаулы димәс идем. Чөнки авылдашларым ихтирамлы, динне һәм тәртипне сөючеләр. Билгеле, мондый булдыклы халык үзе дә ихтирамга–хөрмәткә лаек. Шулай булгач, бер–беребез белән аңлашып яшибез, эшлибез. Иң мөһиме, авыл администрациянең сүздә генә түгел, эштә дә ярдәмен сизәбез — җирле хакимият дингә тулысы белән ачык. Менә тагын яңа мәчет төзергә исәпләп торабыз, озак уйлашканнан, киңәшкәннән соң, аның өчен җир урынын билгеләдек. Авыл администрациясе, мәхәллә советы, авыл картларының аксакаллар советы, Диния нәзарәте — нинди генә мәсьәлә килеп чыкса да, аны татулык белән хәл итәргә омтыла. Хәер, мишәр авылларында бу — яңалык түгел, бездә үзара киңәшләшеп эшләү, идарә итү гомер–гомергә гадәти хәл булган.

Без — бөек татар милләте вәкилләре, тик мишәрлегебез гореф–гадәтләрдә, йолаларда, халык авыз иҗатында, культурабызда нык сакланган. Әлбәттә, үзенчәлекле культурабызны сакларга һәм өйрәнергә кирәк.

Альбир Крганов

Туган елы: 1976

Чыгышы: динле нәселдән. Әтисе хәзерге вакытта Шыгырданның үзәк мәчетендә имам вазифаларын башкара. Әтисенең бертуган абыйсы Бәдретдин — Дан орденының тулы кавалеры, тагын бер абыйлары совет чорында Шыгырданда колхоз рәисе булып эшләгән. Әнисенең тамырлары Пенза өлкәсендәге Яндавишча авылы ишаны — Әбделвәли хәзрәткә барып тоташа.

Белеме: югары дини. Альбир хәзрәт экстерн тәртибендә Ислам динен кабул итүнең мең еллыгы мәдрәсәне (Казанда) һәм Уфадагы Ислам институтын тәмамлаган, Төркия һ.б. мөселман илләрендә стажировка узган.

Хезмәт стажы һәм иҗтимагый эшчәнлеге: 1992 — Шыгырдан үзәк мәчетенең икенче имамы; 1993 — Чуашстанның Ислам үзәге рәисе; 1994 — Чуашстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе; 2005 — Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисенең беренче урынбасары.

Гаиләсе: хатыны Ләйсәния белән Гомәр исемле ул (5 яшь) һәм Хәдичә исемле кыз (8 ай) тәрбиялиләр. Ислам дине кануннары буенча яшәргә омтылалар.

Сайлау мөмкинлеге булса, кайда яшәргә теләр иде: дингә тулысынча бирелеп, бөтен эш-мәшәкатьне ташлап, Аллаһка гыйбадәт кылыр өчен Идел буенда, борынгы Болгарда.

КӨН КАДАГЫНДА

Атамаларны кайтарып, Аллаһ Тәгалә бәрәкәтенә ирешик

Бүгенге көндә Н. Новгород өлкәсендә татар районын торгызу мәсьәләсе бик кискен тора. Бу турыда журналистлар, дин һәм җәмгыять эшлеклеләре, галимнәр һәм мәдәният хезмәткәрләре сүз алып бара. Сезнең игътибарыгызга Мәскәү культурологы Җәннәт Маркусның 15 июльдә Сафаҗай авылында узган Җыенда ясаган чыгышын тәкъдим итәбез.

Бу, бигрәк тә Сафаҗай авылы кешеләре өчен, бик күңелле булган көнне моңсу, хәтта көенечле, әмма хакыйки нәрсәләр турында да әйтергә рөхсәт итегез. Ни өчен без бүгенге көнгә кадәр урамнарыбызга, мәйданнарга, авылларга аларның чын исемнәрен кайтармыйбыз? Ни өчен без ярты гасырлык тарихы булган Сафаҗай авылында очрашып, аны «Красная Горка» дип атыйбыз?

Барыгыз да беләсез — монда беркайчан да бернинди дә таулар булмаган! Авыл түбәнлектә урнашкан. Бу атама яисә пафослы коммунистлар тарафыннан бирелгән, яисә русларның таудан кызылга буялган йомыркалар тәгәрәтә торган дини бәйрәме белән бәйле. Аңлатыгыз әле — моңа борынгы татар-мишәр авылы, бик матур атамалы Сафаҗай авылының ни катнашы бар?

Коммунистик тоталитаризм-нан азат булган демократик Россия гражданнары үзләренең авыл-шәhәрләренә күптәнге атамаларын кайтаруга хокуклы. hәм күпләр шулай эшли дә! Менә соңгы яңалыкларның берсе. Православие дине Союзы гражданнары hәм «Возвращение» хәрәкәте 17 июльдә Мәскәүдә Мәскәү урамнарына тарихи атамаларны кайтару турында гыйбадәт кылачаклар. Ул барлык Изгеләр храмында узачак. Инициаторлар бу көнне сайлау очраклы түгел диләр: 17 июльдә рус патшасы Николай Романов гаиләсе hәлак була. «Безнең урамнарыбызның, метро станцияләренең илебезне, Россия дәүләтен юкка чыгарган террористлар исемен йөртүе үзе бер абсурд, башка сыймый торган хәл, — дип аңлаталар оештыручылар. Православныйлар гыйбадәт өчен генә түгел, җәмгыятькә hәм дәүләткә Мәскәүдә патшаны үтергән Войков исемендә метро станциясе барлыгы кебек искиткеч әйберләр турында искә төшерү өчен дә җыелалар. Шул ук вакытта А.Хомяков, П.Флоренский, А.Лосев кебек рус дин белгечләре, философлар, шагыйрьләр исеме мәңгеләштерелмәгән. «Возвращение» хәрәкәте миллионлаган җаннарны кыйган террористларның исемнәрен безнең урамнарыбыздан куу өчен махсус оештырылды».

Кадерле мөселман кардәшләребез! Православие динендәге якташларыбыз үрнәгендә без дә шул ук максатлардан чыгып, географик карталарга hәм реаль тормышка безнең борынгы бабаларыбыз биргән атамаларны кайтару өчен гомумроссия, гомуммөселман хәрәкәте башлыйк. «Ө моның өчен көч, вакыт түгәргә, акча тотарга кирәкме икән?» — дип сораучылар да табылыр. Болай дип скептик кенә сорар. Өйдәгез андыйларга атаклы язучы Чынгыз Айтматовның «манкорт» сүзен искә төшерик. 1980 елда Ч. Айтматов үзенең атаклы «И дольше века длится день», соңрак «Буранный полустанок» дип аталган романын язды. Баш герой — даладагы ялгыз полустанокта яшәүче гади казах егете Едигей. Аның hәм аның тирәсендәге кешеләр язмышында безнең илебез язмышы чагыла: сугыш алды репрессияләре белән, Бөек Ватан сугышы, сугыштан соңгы искиткеч авыр еллары белән. Китапта тормыш ике планда: җирдәге вакыйгалар космик вакыйгалар белән үрелеп бара. Космик көчләр, башка цивилизацияләр кешеләрнең яман hәм яхшы гамәлләренә ваемсыз кала алмыйлар. Язучы безгә Найман Ана hәм аның явыз кешеләр ихтыяры белән үзенең тамырларын хәтерләми, белми торган мәгънәсез hәм явыз улы турында сөйли. Роман бөтен илне дер селкетте. Ө «манкорт» сүзе хәзерге заман кешесендә барлыкка килгән җиңә алмаслык үзгәрешләр символына әверелде. Тагын бер кат укып чыгыгыз әле бу романны hәм уйланыгыз: «манкортлар» дәрәҗәсенә төшәрбезмени, шул көнгә калдыкмыни, русларның «Иваны, не помнящие родства» хәленә төштекмени?

Өйдәгез башта атамаларның мәгънәсе нидә икәненә төшеник. hичшиксез, сүздә, атамада яшерелгән тирәнлектә, дип уйлыйм. Барча мөселманнарга бил-геле, фәрештәләргә түгел, ә нәкъ менә Адәм баласына исем бирү өстенлеге бирелгән. Балага яхшы исем бирергә кирәклеге дә hәр мөселманга билгеле. Димәк, сүзнең әйтелеше белән мәгънәсе арасында, аның язылышы hәм бу исемне йөртәчәк кешенең сыйфатлары арасында аерым бер элемтә бар. Исемне, атаманы алыштыру бары тик бу атамада нинди дә булса ялгышлык, я зыян булса гына зарур. Ө безнең очракта киресенчә! Атаманы яхшырту өчен түгел, ә мишәр традициясен юкка чыгару өчен эшләнгәне күренеп тора.

Беренчедән. hйрәтүем өчен гафу итегез, атамалар татар-мишәр телендә генә булган үзенчәлекле фонемалар белән бирелгән, алар башка телләрдә юк. Ярый күршеләр җайлырак әйтү өчен бу атаманы үзләренчә үзгәртәләр hәм үзләре генә кулланалар. «Ланден» hәм «Пари» дип әйтү кирәк. Беркем дә бит англичаннарны hәм французларны «Лондон» hәм «Париж» дип әйтергә мәҗбүр итә алмый. hәр халык үз фонетикасына тиешле итеп сөйләшә.

Икенчесе. Кайбер атамаларны үзгәртү аларның әйтелешен җиңеләйтү өчен түгел, буйсындыру, мыскыллау hәм узганнар тарихын юкка чыгару максатыннан чыгып эшләнгән. Бу инде тел чаралары аша сугыш алып бару. Ул физик сугышны ныгыта. Урта гасыр сугышлары инде күптән узгач, без инде күршеләрчә тыныч яшәргә өйрәнгәч, ник соң әле безгә тел сугышлары эзләрен сакларга? Психологлар hәм этнологлар бу күренешне «язык вражды» дип атыйлар.

Мөслим, Ислам — бу сүзләрнең тамырында «сәлам» — «тынычлык» сүзе, димәк, «гармония» — кеше hәм Илаhи, кеше hәм дөнья, кешеләр арасындагы дөрес халәт. Өйдәгез соң «сәлам»не үзебез яшәгән урыннарның атамаларына кайтарыйк!

Җир йөзендәге иң тотрыклы кытай цивилизациясе махсус термин да уйлап чыгарган. «Чжен мин» выправление имен, исправление имен». Ни дигән сүз бу? Кешеләргә сүзләрнең беренчел мәгънәләрен югалту, аларны бозып әйтү хас. Нәтиҗәдә без әйберләрнең атамаларын дөрес әйтмибез, аларның асылы үзгәрә. Ө борынгы кытайлар исемнәрне «даими яңартып тору» кирәк дип саныйлар.

Моның белән кем шөгыльләнә? Философлар, хәкимнәр, акыл ияләре. Хәзер галимнәр «исемнәрне үзгәртү» бер үк вакытта социаль, гносеологик (белем арттыру), лингвистик hәм мораль эшчәнлек дип саныйлар. «Исемнәре дөрес булмаганда, фикерләр тәңгәл түгел; фикерләр тәңгәл булмаганда, гамәлләр башкарылмый» дигән Конфуций. Кемгәдер бу фикерләр сәер тоелыр. Өмма безнең тормышыбыз, шул исәптән, дөрес атамалардан да тора. Ничек инде православный храм террорист Халтурин урамында тора ала?! «Войковская» ис. метро станциясенә барганда мәскәүлеләрнең күңелендә нинди хис-тойгылар туа икән? Ни өчен әле Нижгар җирендә «Краснооктябрьский», «Красная Горка», «Красный Остров» кебек Ленин-Сталин фантазияләреннән калган оазислар саклана?! Ни өчен әле мишәр токымнары атаклы Куйсуы авылын «Овечий овраг»,

Камканы «Камкино», Шљбилене «Шубино», Рбишча кебек зур борынгы авылны «Рыбушкино» дип атарга тиеш?

Күз алдына китерегез әле, борынгы бабаларыбызга кайчандыр үзләре биргән бу матур атамаларның бозып әйтелеше ничек авыр тәэсир итәр иде! Өйе, дини кешеләр үлемнең соңгы нокта икәненә ышанмыйлар. Мөселманнар да, христианнар да үлемнән соң да тереклек дәвам иткәненә ышаналар. Шуңа күрә дә, безнең бабаларыбыз белән бәйли торган йолаларыбыз, догаларыбыз бар. Безнең өчен бабаларыбыз исән — алар өчен без дә … исән. Без алар каршында җаваплы. Беренче чиратта без алар булдырганны hәм атаганны саклыйбыз.

Нәсел җепләре өзелгәндә халык биомассага, манкортларга әверелә. Нәтиҗәдә югалып калу, өметсезлек, төшенкелек, эчкечелек, наркомания. Иртән уянуга кешенең үз йорты, урамы буенча дәрәҗәсен югалтмый узасы килә — бабалардан калган бу — hәм алар барысы да үзебезчә аталырга тиеш. Гафу итегез, ләкин атамаларны бозу белән хәзерге эчкечелек арасында турыдан-туры элемтә бар.

hәм соңгысы. Корьәннән ни өчен Аллаh Тәгалә безне төрле телле, төрле гореф-гадәтле халыклар итеп яратканы турында исегезгә төшереп узасым килә. «Без сезләрне ир вә хатын итеп халык кылдык, вә сездән тармаклар вә кабиләләр кылдык бер-берегезне әҗерәтеп таныкмаклыгыгыз өчен…» Димәк, «совет халкы» я «глобализм кешеләре», «пепси-кола буыны» кебек өйрә пешереп булмый бездән. Без барыбыз да Кыямәт көненә кадәр төрле халык-лар булып калабыз. Аллаh Тәгалә безне төрле халыклар итеп, ир кеше белән хатын-кыз бер-берсен танып белүдән ләззәт алган кебектанып белсен өчен яраткан. Нинди хикмәтле ният!

Димәк, дөньяның милли кыйммәтләренең барча төсмерләре бәясез! Россия өчен дә аның барча халыклары бер-берсен тулыландыруы бик әhәмиятле. Марксистларча hәм Джордж Буш буенча интернационализм — конвейрдан чыккан кока-кола шешәләре кебек. Ө христианнарча, мөселманча, рәсәйчә — күптөслелекнең бердәмлеге, төрлелекнең байлыгы.

Өйдәгез соң авылларга, урамнарга мишәр атамаларын кайтарыйк. Бу бит мишәрләргә генә кирәк түгел! Өйе, сез, мишәрләр, борынгы бабаларыгыз алдында hәм Аллаh Тәгалә каршында ата-бабаларыгыздан калган мирасны саклап калуда, суны тишек чиләктәге кебек ничек кирәк алаймы, яисә матур кувшинда ышанычлы итеп алып барган кебек үк, бик зур җаваплы. Өмма мишәр мирасы Россиянең башка халыкларына да бик кирәкле. Ул бит уникаль, аның юкка чыгуы табигатьтәге җан ияләренең юкка чыгуы кебек үк фаҗигале.

Ө инде өч телдә фикер йөртә алучы кеше — җәмгыять байлыгы. Мин үз теле, рус hәм чит ил телен белгән заманча мишәр кешесен күз алдында тотам.

Шулай итеп, атамаларны төзәтик. Рәхмәт белән борынгы бабаларыбызга, бәрәкәт hәм ярдәм сорап Аллаh Тәгаләгә, зирәк сүзләр белән бер-беребезгә hәм хәкимнәргә мөрәҗәгать итик.

Мишәр җире — Мишәр улусы бәхетле булсын!

Юкка гына без җыелган урын «Сафаҗай» — «саф хозурлык урыны» дип аталмый бит! Үзенең асыл исемен кабат кайтарыйк аңа!

З. Ахмадуллина тәрҗемәсе

ЧӘЙХАНӘ

Философия докторы Таҗуризинага — 75 яшь!

Таҗуризиннар нәселе — абстракт фикерләү сәләтенә ия булган кешеләр концентрациясе ул. Ике гасыр дәвамында имамнар hәм педагоглар, нәшриятчеләр hәм мәгърифәтчеләр, галимнәр hәм философлар…  Алар арасында Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының «аксакалы» — Зөлфия Абдулхак кызы Таҗуризина аерым урын алып тора. Ул өч күренекле гаилә нәселеннән: бөек мәгърифәтче Мәрҗани, Казан нәшриятчеләре Кәримовлар hәм Сафаҗай авылы мулласы Таҗуриза Хәбибуллин. Зөлфия ханым белән Җәннәт Сергей Маркус әңгәмәсен тәкъдим итәбез:

Борынгы фамилиянеh өч нуры

— Зөлфия ханым, нәселегез турында сөйләсәгез иде?

— Минем нәсел — Казаннан Мәрҗани hәм Кәримовлар нәселе, шулай ук мин балачактан ук Сабачи дип атап йөрткән авылдан Хәбибулла хәзрәт улы Таҗуриза дәвамы. Әмма мин Сабачида түгел, Казанда туганмын. 1932 елда 22 июньдә Казанда тусам да, мине Сабачида 26 июньдә туган дип теркәгәннәр. Чөнки мине әниемнәр тиз арада авылга алып кайтканнар, мин анда җиде яшькә чаклы яшәгәнмен. Аннан соң 1940 елда анда әтием белән бер җәй яшәдем hәм шуннан соң анда булганым юк.

ХХзер Шиhабетдин Мәрҗани турында. Ул үзенең туганнан туган 16 яшьлек сеңлесе Нәгыймәне Кәримовлар нәселеннән булган 40 яшьлек Шәрифҗанга кияүгә бирә. Нәгыймә — минем әбием. Минем аны беркайчан да күргәнем булмады. Ул 1875-1911 елларда яшәгән. Ә Кәримовлар үзләре — искиткеч гаилә. Авылдан чыгып, алар башта приказчиклар булып эшлиләр, соңрак сәүдә эшенә нигез салып, үзләре дә зур кеше булалар. Әмма иң кызыгы шул — алар мәдәнияткә hәм мәгърифәткә шул чаклы тартылалар — үзләре дә китап сатучы hәм китап нәшрият итүче булып китәләр. Алар чынлыкта Казанда нәшрият-сату комплексы булдыралар. Күз алдына китерегез: ХХ гасыр башында татар китапларын бастыру буенча алар нәшрияте Казан типографияләре арасында беренче урынны алып тора. 1989 елда алар зур Сәүдә йорты, ә 1900 елда үз типографияләрен булдырып, дини, фәнни-популяр, әдәби китаплар, дәреслеклә

— Өченче нур — Хәбибуллиннар нәселе. Алар турында «Ислам на Нижегородчине» сүзлегендә искиткеч сүзләр бар: «Хәбибуллин нәселендә кырыктан артык укытучы, шул исәптән техник фәннәр докторы, профессор Әхмәт Галеев..», аннан Сезнең исем бара! Аннан Уфа елга училищесы директоры Сәет Хәбибуллин, Татарстан транспорт һәм элемтә министры Валерий Таҗуризин һ.б. Әле 1917елгы революциягә чаклы дистәләгән мөдәррисләр һәм мөгаллимнәр биргән бу нәсел белән Сез ничек бәйле?

— — Минем әтием Абдулхак Таҗуриза улы (1907-1943), аның бабасы — Таҗуриза Хәбибуллин. Әтием Ленинградта Герцен ис. Педагогия институтында укый. Пулковода Авиагородокта баракта яши. Барак өстендә парашютлар бөтерелә. «Педагог обучает нац-менов на их же языке» дип язылган фотография сакланган. Ул вакытта бит Себер hәм Төньяк халыклары өчен махсус курслар hәм институтлар булган. Соңрак әтием Стәрлетамак шәhәренә педучилищега укытучы итеп сөрелә. 1939 елда ул пединститут статусы ала. Ул шәhәрдә 1937 елда минем апам Сания туган. Ул 2001 елда үлде. Әтием уникаль кеше иде, ул математика hәм география белән бәйле китапларны бик ярата иде. Минем бу фәннәргә булган сәләтем hәм бар нәрсәне белергә омтылышым әтиемнән килә дип уйлыйм. Ул сугышта Славянск шәhәре янында 1943 елда hәлак була. Аның каберен мин хәзерге вакыткача таба алмадым. Әле Советлар вакытында ук мин урындагы эзтабарлар белән хат алыштым. Әмма нәтиҗәМинем әнием, әйткәнемчә, Кәримовлар-Мәрҗани нәселеннән. Мин аксак булып туганмын, әнием мине терелтү өчен бик күп көч куя. Сабачида узган балачагым минем күз алдымда, ләкин 7 яшьлек бала күпме генә хәтерли ала соң? Әнием әйткәнчә, без бабабызда яшәгәнбез. Ул бик өй җанлы булган, умарта тоткан, ачлык елларында авылдашларын бал белән сыйлаган. Шунда ук минем туган апам Зөхрә hәм аның кызы Гөлсем яшә1;гә

Философ булу — совет әкияте hәм чынбарлыгы

— Ничек Сез— чыгышыгыз белән авылдан булып, ерак Стәрлетамак шәһәреннән башкалабызга барып чыктыгыз? Алай гына да түгел, иң дәрәҗәле уку йортының иң дәрәҗәле факультетына керә алдыгыз?

— 17 яшьлек фәкыйрь кыз Стәрлетамак шәhәреннән Мәскәүгә чыгып китә: кулында агач чемодан, аягында чүпрәк тапочкалар (туфлиләр юк), бер күлмәк, анысы да өстемдә. Имтиханнар бирәм hәм укырга керәм. Ни өчен булмасын?! Дөресен әйтергә кирәк, Совет мәгариф системасының өстенлеге шул иде — hәр сәләтле кеше, иң ерак төбәкләрдән килеп теләгән җиренә укырга керә ала иде. Җәмгыять шулай итеп иң сәләтлеләрне сайлап ала иде. Шулай итеп, мин дә укырга кердем. Бик теләп беренче остазларымнан өйрәндем. III курста Джордано Бруно, IV курста Леонардо да Винчи, V курста Николай Кузанский турында яздым.

— Кайбер ирләрнең дә теше үтмәгән философия белән кызыксыну кайдан Сездә?

— — Тагын бер кат әтиемне яхшы сњз белән искә алам. Күз алдымда: Стәрлетамак, 1939 ел… Әтием кулындагы бүреген бөтереп, лампа тирәли йөри-йөри миңа Коперник системасын аңлата. Бу минем өчен искитмәле кызык иде hәм гомерлеккә истә калды. Соңрак мин астрономия белән кызыксына башладым. Нәтиҗәд бу мине Ренессанс философларына, Хөр фикерлек традицияләренә китерде. Сүз уңаеннан, 10 сыйныфта укыганда минем иң яраткан китабым Гуревның «Герои и мученики науки» китабы иде. Ул яшьләр арасында бик популяр иде. Йолдызларны ул вакытта мин өйрәнеп кенә калмадым, алар турында мин яттан белә идем. hәм алар арасында мин бакчада йөргән кебек йөрим. Шул ук вакытта мәктәп имтиханында мин 4 ле билгесе алдым, бу инде бик гаделсез иде. Безнең мәктәпнең ике укытучысы үз кызларын «алтын медаль» алсынга шулай тырышканнар икән. Бу гаделсезлек мине гомерлеккә — Шулай итеп, Сез Мәскәүдә урнаштыгыз, хәзергәчә яраткан эшегез белән шөгыльләнәсез. Сез бик максатчан кеше. Ирегез һәм улыгыз турында сөйләгезче. Алар да философлармы?

— Минем ирем Марк Гершбург — медик, практик. Ә улым Вадим Бакусев исеме астында язучы. Ул да философия факультетын тәмамлады. Немец теленнән Ницшеның, Хайдеггерның, Карл Густав Юнганың бик катлаулы хезмәтләрен тәрҗемә итте. Үзенең дә Ислам, терроризм, асасиналар белән бәйле хезмәтләре бар.

— Сезнең дә бит иң кызыклы хезмәтегез немец теле һәм философиясе белән бәйле. Советлар вакытында философия һәм дин белән кызыксынганнарның кайсы гына Николай Кузанскийның ике томлыгын белми икән?!

— >— Әйе, бу бик җитди эш иде: «Николай Кузанский, Сочинения, АН СССР, Институт философии, Издательство «Мысль». Москва, 1979-1980 ее”. Без В.В. Соколов белән редакторлар идек, «Николай из Кузы» дигән кереш сү — Хезмәтләрегезнең кайсысын иң уңышлы дип саныйсыз?

— >— Кайсын да санамыйм. hәркайсын яхшырак итеп эшләргә — Сез үзегезгә карата гаделсез. 50 нче елларга кайтыйк. Сез 1950–1955 елларда философия факультетында укыйсыз. Ә аннан соң…

— >— Аннан соң мине Горно-Алтайск Обком ВЛКСМына тивына hәм җитәкчеләргә марксизм-ленинизм философиясе буенча лекцияләр укырга тиеш идем. Әмма мин анда өйрәнеп, җайлашып китә алмадым. Минем характерым шундый — җитәкче кешеләргә җайлаша алмыйм, мин ни уйласам, шуны әйтәм. Гаделсезлек белән килешә алмыйм. Шуның өчен кыенлыклар да күрә — Мәскәүгә кайтып, Сез үз юлыгызны таптыгыз һәм хәзергәчә шуның буенча барасыз: теге вакытта әтиегез Коперник серләренә юл ачкан кичне дәвам итеп, атеизм һәм хөр фикерлек тарихына гомерегезне багышладыгыз.

Әйе, 1965 елдан МГУда дин, атеизм тарихы hәм теориясе кафедрасында төрле вазифаларда — лаборанттан башлап, хәзер профессор булып эшлим. Бүгенге көнгәчә мин инанган атеист, марксист, коммунист, бу мин Г.Зюганов яклы дигән сүз түгел. Соңгы мәкаләләремнең берсе «Социальная потребность в атеизме существует и в наши дни» дип атала. Россия Гуманитар Җәмгыяте эшчәнлегендә катнашам.

1966 елда мин чит илләр философиясе тарихы буенча аспирантура тәмамладым. 1992 елда «Свободомыслие в отношении религии как явление духовной культуры» диссертациясен якладым. 1970 елларда ук мин үзебезнең факультетта Совет җәмгыятенең кризисын алдан күрсәткән доклад ясадым. Маркс өйрәтүе буенча, әгәр дә кешеләр киләчәккә ышанычларын hәм ул киләчәкне төзүгә сәләтләрен югалта башласалар, дингә омтылыш барлыкка килә. Ул вакытта кайберәүләр миннән көлделәр, чигә тирәсендә бармак бөтерүчеләр дә табылды. Ө хәзер инде 30 елдан соң минем янга килеп: «Ничек соң Сез моны алдан күрә белдегез?» дип сорыйлар. Минем кайбер хезмәттәшләрем марксизм мирасы турында белергә дә теләмиләр. Өмма мин андый түгел. Менә Сез дә бит Н.Новгород Ислам нәшриятеннән, ни өчен минем белән Сез әңгәмәләшәсез?

— Сез — гадел, югары әхлаклы, квалификацияле кеше. Ник Сезнең белән диалог алып бармаска? Бигрәк тә Сезнең интеллектуаль сәләтләрегезне үзегезнең ата-бабаларыгыздан алганыгыз күренеп торганда. Бер нәселдә аерым бер профессиональ сәләтләрнең туплануын өйрәнүгә материализм каршымы? Мин ничек итеп фәнни төшенчә бирергә икәнен белмим, ләкин дистәләрчә еллар буе зиһен, аң һәм белемле булу культы булган бер нәселдән шул чаклы нәшриятчеләр, мөгаллимнәр, мәгърифәтчеләр чыгу очраклылык була алмый бит!

Өлбәттә. Мин бу турыда җитди уйланганым булмады. Уйларга кирә41; — Хәзерге вакытта ни белән шөгыльләнәсез?

— >— Үз темам буенча төрле фәнни нәшриятләргә язам. «История религий» ике томлык, «Религиоведение» сүзлегенә 37 мәкалә бирдем. Виктор Петрович Лега (Православие дине университеты) минем мәкаләләрем марксизм күзлегеннән чыгып язылган дип гаепли. Ә ничек башкача булсын? Әллә инде тагын православие дине ягыннан диктатура hәм цензура кабат кайта? Чиркәү цензурасы hәм властька якынлык ни белән янаганын мин 25 ел элек язган идем. Укып карагыз әле, тормышыбызга Урта гасыр тарихының иң начар якларының күпчелеге кире кайтканын күЗөлфия Абдулхаковна белән белән беренче очрашуны укучыларыбызга бер сорау белән тәмамлыйсым килә: Ни өчен Таҗуризинаның өендђге эш кабинетында В.И. Ленин портреты hәм «Аллаh» дип язылган тәлинкә эленеп тора?

Мәскәү, 2007 июль
З. Ахмадуллина тәрҗемәсе

gcolor="#A0C2AC" valign="top">

ЧӘЙХАНӘ

Ренат Сетдиков — чын акчалар, татарлар, мәчетләр турында

Күренекле финансист, экономика фәннәре докторы, РФ Үзәк банкы рәисенең элекке урынбасары, ә хәзерге вакытта шәхси предприятиесенең генераль директоры Ренат Әхмәт улы Сетдиков атаклы якташларыбызның берсе. Бу елның 7 августында аңа 60 яшь тулды.

— Ренат абый, исәнмесез. Иң беренче Сезне газета укучылар һәм барча мишәрләр исеменнән юбилеегыз белән тәбрик итәргә рөхсәт итегез. Без Сезне беләбез, Сезнең уңышларыгыз турында хәбәрдәр һәм горурланабыз. Чөнки Сезнең уңышларыгызда Сезнең талантыгызны гына түгел, борынгы бабаларыбызның киләчәк буыннар турындагы догаларын да күрәбез. Сезгә сәламәтлек, унышлар, Аллаһның рәхмәтенә ирешүегезне телибез! Безне Сезнең нәсел тамырларыгыз кызыксындыра, Ринат әфәнде?

— Котлауларыгыз өчен зур рәхмәт. Мин «Мишәр дөньясы» газетасының чыгарыла башлавына бик шат, ул безнең якташларыбызны берләштерә hәм илhамландыра торган газета булса иде. Аны нәшрият итүчелүргә hәм укучыларына иң яхшы теләкләремне җиткерәм.

Безнең бик гади hәм тыйнак нәселебез күренекле Куйсуы авылында яшәгән. Минем әтием Әхмәт 12 яшьлек чагында абыйсы белән Петербургка чыгып китә. Аннан ул Мәскәүгә күчә, анда 16 яшьлек Рәхилә Фатеховага өйләнә. Ә инде сугыштан соң мин туганмын. Әниемнең әнисе Сәдәт гомере буе ирен көтте. Аны банкта охранник булып эшләгән җиреннән 1937 елда кулга алалар. Аңардан «Ярдәм итегез!» дип язылган бер генә хат килә. Әбием аны гомере буе көтсә дә, Сталин лагерьларының кайсысындадыр эзсез югалган ул.

Гаиләбездә без, әлбәттә, йолаларыбызны саклап, татар телендә сөйләштек. Паспорт алганда әтиемнең фамилиясен ялгыш «Сетдиков» дип язганнар да, шул килеш калды инде.

— Ничек Сез Мәскәү финанс институтына укырга керә алдыгыз, шулай ук Үзәк банкның җитәкчеләренең берсе булуыгыз да үзе бер гаҗәп!

— Экономика, финанслар белән идарә итү мине hәрчак кызыксындырды. Шуңа күрә дә минем шундый югары уку йортын тәмамлап, алган hөнәрем буенча хезмәт итүем гаҗәп түгел. Акча — энергия, аның җәмгыятьтәге хәрәкәтен аңлау минем өчен бик кызык.

Ә үзәк банкта мин инкассация белән шөгыльләндем, материаль-техник тәэминәт мәсьәләләре минем өстә иде. 5 ел дәвамында урынбасар булып эшләгән арада мин имза куйган документлар аша 21 триллион сум акча узган. Бик зур профессионализм hәм җаваплылык сорый торган эш. Әгәр дә 1992 елда Франция Үзәк банкында өч атна стажировка узу бәхете эләкмәсә, мин специалист буларак, үз урынымны тапмаган булыр идем. Шулай да французлардан алган бик күп идеяларны тормышка ашыра алмадым.

— Белгәнемчә, нәкъ менә Сезгә журналистлар экономика турында гына түгел, ә әхлакый-экономик сораулар күп бирәләр. Сезне акчага булган мөнәсәбәтегез, Сезнең өчен ни ул акча? Акчаның һәм алтынның абсолют властька ия булуы дөресме?

— Акчага мин хөрмәт белән карыйм. Бөтен кешелек тарихында әле акчадан башка бар җәмгыятьне берләштереп торучы бер генә нәрсә дә уйлап табылмаган. Акча кешеләрне бер-берсенә ни дә булса да сатканда, предприятиеләрне үзара зарплата аша, кешеләрне дәүләт белән салымнар аша, предприятиеләрне товар алмашу буенча, дәүләтләрне шулай ук товар алмашу бенча бер-берсе белән бәйли. Мондый күп функцияләргә ия булу акчаның бәясен берни белән дә чагыштырып булмый торган кыйммәтлелеккә ия итә. Ә акчага мөнәсәбәткә килгәндә, мин ике төр кешеләрне беләм. Бер төрләренең бик күп акчага ия булып, аларны туплап, үзенә генә тотасы килә. hәм шулай итеп, кешеләр өстеннән хәкимлеккә ия буласы килә. Мондый мөнәсәбәт акчаның кешене үзенә буйсындыруына китерә. hәм бу кешене дә, аның эшен дә hәлакәткә китерә.

Шул ук вакытта кайберәүләрнең акчага мөнәсәбәте — акча ярдәмендә кешеләрнең үсешенә мөмкинлек бирүдә. Ул вакытта инде бик кызыклы эшләр эшләп була. Мин үземне икенче төр кешеләр исәбенә кертер идем. Безнең ассоциациянең эше мона дәлил булып тора. Ул шул максатлардан чыгып булдырылды hәм хәзерге вакытта эшен дәвам итә.

«МАРаТ» 9 ел дәвамында 370 оешманы үзара бәйләде — болар беренче чиратта урта кул предприятиеләр, төрле союзлар, ассоциациияләр, институтлар.

— Бу гасырда татарларның язмышы нинди булыр? Глобализация чорында югалмаслармы алар?

— Югалмаслар дип ышанам. Моның өчен заманча эш итәргә кирәк. Татарстан бар, башкалабыз Казан, Фәннәр академиясе, университет, институтлар, барысы да шунда оешырга, тупланырга тиеш. Тупланырга, ә буйсынырга түгел! Бу ни дигән сүз? Кешеләргә

Ә Татарстанның үзендә нинди юллар! Мәсәлән, Бразилиядә экономиканы торгызу стратегиясе күренеп тора. Иң иске торак җиренә дә экстра класс шоссе уздырылган, электрон элемтә бар. Бу артерияләр буйлап тормыш ага. Финляндия татарлары аз санлы булса да, заманча оешуның үрнәге. Алар илнең экономик, социаль, рухи процессларына бик уңышлы үрелеп баралар.

— Сез еш кына кулга акча бирү — ришвәтне (взятка) безнең илдәге иң яман күренеш дип әйтәсез. Аны юкка чыгаруның рецепты нинди?

— Бу рецепт бик гади. Хәзер

Бәла нидә? Кулда …акча булу. Нәкъ менә шул кулга чиста булмаган кешеләргә ришвәт бирергә мөмкинлек бирә. Исәпкә алынмаган капитал аноним, димәк контрольдә тотылмый. Бу инде кулга акча бирүне, коррупцияне, наркотиклар таратуны китереп чыгара. Хәзерге заманның иң зур яманлыгы — терроризм да нәкъ менә исәпкә алынмаган акчалар исәбенә башкарыла.

Финансистлар, экономистлар, политиклар яңа акча — электрон акчаны гамәлгә кертергә тәкъдим итәләр.Мондый акчаларны гамәлгә кертү теориясенң ХХ гасырда нигез салынган иде инде. Ә инде аны тормышка ашыру әле хәзер генә — компьютеризация һәм банк эшләренең үсеше белән генә мөмкин булды. Электрон акча — виртуаль акча, аны кулга тотып булмый. Ул бары тик банкларда язылган информация гына. Бу акчаларны я банк терминаллары аша, я кредит карточкалары аша гына кулланып була. Теләсә нинди банк операциясе вакытында өч катнашучы булуы бик мөһим — түләүче, бу акчаны алучы һәм бу операцияне компьютерда башкаручы банк хезмәткәре. Димәк, ришвәт алмый торган, сатылмас һәм ышанычлы шаһит бар. Бу инде үзе үк акча мөнәсәбәтләрен криминалдан саклый. Электрон акчаларның тагын бер бик зур өстенлеге бар — аларга конкрет кеше ия. Һәрбер акча берәмлегенең конкрет хуҗасы бар , аның бар хәрәкәтен электрон документ теркәп бара. Электрон акча — бу сферада җинаятьчелекне киметү юлы ул.

— Эш нидән тора соң?

— Беләсезме, мондый олы әһәмияткә ия җитди карарлар кабул иткәндә хәкимият дөреслекнең күзенә карарга курыкмаска тиеш. Чөнки бу очракта тормышыбызның бар чынбарлыгы тулаем ачыла. Һәм политик ихтыяр күрсәтү зарур була. Бар нәрсә дөреслектән башлана.

— Банкта уңышсыз сделка уздырган кешегә ни әйтер идегез?

Һәркем үз башы белән эш итәргә тиеш: банкка мөрәҗәгать иткәнче үзеңә барысын да игътибар белән укып чыгарга, барысын да үлчәргә кирәк Соңыннан кемне дә булса гаепләрлек булмасын. Син бит бар шартларга үзең кул куйдың. Ләкин бездә әле зур җитешсезлек бар. Көнбатышта салымнар белән адвокат, юристлар катнашында эш итәләр. Безгә дә шулай кирәк. Шул ук вакытта анда банклар да җитди эшли. Мәсәлән, Франциядә яшьләр өчен 29 төрле кредит тәкъдим ителә.

— Ринат әфәнде, кыен булса да, сезнең хәйрия гамәлләрегез турында сорыйм. Кемгә һәм ни өчен Сез булышасыз?

— Капиталы бар кешегә Аллаһ Тәгаләдән мәдәнияткә, дингә, мәгарифкә ярдәм итү мөмкинлеге бирелә. Акча кайда гына кирәкми! Дөресен әйткәндә, минем Мәскәүдәге мөселман гамәлләреннән күңелем кайтты. Аларның лидерларында, милли татар лидерларындагы кебек арганлык, үз вазифаларын башкара алмау күзәтелә, шул ук коррупция… Ни өчен һәр округның үз мәчете юк, ни өчен телерадиода вәгазьләр ишетелми? Ничә еллар дәвамында пресса җайга салынмаган? Шул чаклы күп «ни өчен?»…

Мәчеткә килгәндә, алтынга манылган бер зур бер купшы мәчет түгел, ә күп санлы заманча мәчетләр кирәк. Ул «Аллаһ йорты», анда кешеләр Аның белән аралашыр өчен киләләр, мәчет бизәкләрен карар өчен түгел. Хәзер инде бигрәк тә иске типтагы мәчетләр кирәкми — кафесы, кибете, лекцияләр өчен заллары, уку класслары булган заманча мәдәни үзәкләр кирәк. Исламның башын искә төшерегез, ул вакытта бит зур храмнар булмаган. Кешеләргә очрашу һәм, әлбәттә инде, намаз укырга мөмкинлеге булган урыннар булган. Һәм анда яшь имамнар эшләргә тиеш. Мәсәлән, Тарихи мәчеттәге Рифат имам кебек. Коломна асты Щуроводагы кебекне минем Мәскәүдә очратканым булмады. Шуңа күрә дә мин соңгы вакытта шунда священник Вадим Маркинга ярдәм итәргә йөрим. Ул яңа торгызылган храмда служба гына алып бармый, көн саен йөзләп фәкыйрь йорт-җирсез кеше ашата. Без аларны «бомж»лар дип атарга күнеккән. Кем дә булса, анда калырга тели икән, аңа эш бирәләр, үз-үзен тәртипкә китерерлек акча да бирелә. Әгәр инде үзен уңай яктан күрсәтә икән, аңа документлар алырга булышалар. Кайберләренә хәтта торакларын да кайтарып алырга булышканнар. Анда тагын кызлар өчен приют, мәктәп ачканнар. Пасха вакытында 500ләп кеше ашатыла. Вадим — уникаль кеше, ул Афганистан сугышыннан соң дин юлына баскан. Аның белән сөйләшү бик җиңел, ул дин турында теләсә нинди сорауга җавап бирә.

Без, мөселман-татарлар, үз-үзебездән сорыйк әле: кайда безнең шундый мәчетләр, чиста кафелары, якты мәктәпләре, кешеләргә ягымлы һәм ярдәмле хезмәткәрләре белән?! Кайда ул «хәлең ничек, ни булды?» — дип сораучысы булган мәчет? Кайда Аллаһка ихлас хезмәт итәләр? Мин акчамны Аллаһ Тәгалә һәм кешеләр хакына эш алып барылган урынга илтәм.

З. Ахмадуллина тәрҗемәсе

 

1947 елда Мәскәүдә чыгышы белән Нижгар өлкәсеннән булган гаиләдә туган. Урта мәктәптән соң тау институтының автоматика һәм телемеханика факультетын тәмамлый. Яшьтән спорт белән шөгыльләнә. Көрәш буенча спорт мастеры. Укудан соң космик эзләнүләр белән шөгыльләнүче электромеханика һәм автоматика институтында хезмәт итә башлый. Бер төркем фикердәшләре белән Рәсәй Инкассация берләшмәсе оештыра. Хәзерге вакытта бу уңышлы эшләп килүче зур комплекс.

90-нчы еллар башында Рәсәйнең Үзәк Банк рәисе урынбасары итеп билгеләнә, шунда алты ел хезмәт итә. Хәзерге вакытта «МАРаТ» Ассоциациясен җитәкли.

Татарстан һәм Башкортстан Республикалары белән тыгыз бәйләнештә.

Эшмәкәрлектән тыш фән белән дә актив шөгыльләнә. Диссертациясен уңышлы яклый, экономика фәннәре докторы, Төзелеш инвестицияләре һәм экономикасы Халыкара Академия академигы.

gcolor="#A0C2AC" valign="top">

БЕЗНЕҢ ИСЛАМ

Ал тәһарәт

 

Намаз укуның тәртибе

Тәһарәттән башлана,

Чын мөселман булыйм дисәң,

Намазыңны ташлама.

 

“Әгузе бисмилләһ” әйтеп,

Таңда кем тәһарәт ала,

Кулларын һəм битен юа,

Авыз-борынга су ала,

 

Хаталары төшеп кала.

Безнең саулыкка

Зарарлы вирус-микроблар

Юылып төшә, югала.

 

Бу сүзләрне шагыйрь түгел,

Мөхәммәд Пәйгамбәр әйткән.

Намаз укып китеп барган

Бу дөньядан әткәң-әнкәң.

 

Гаурәт җирләре юыла,

Тәннәрдән нәҗес куыла.

Күңелләребез пакьлана,

Эчке дөньябыз сафлана.

 

Тәһарәтләнеп намазга

Бөгелә башла, халык!

Намаз укымаганнарга

Җәннәтнең ишеге ябык.

 

Биш кабат тәһарәт алыйк,

Рамазан ае кергәч.

Фәрештәләр шатланалар

Без намазга бөгелгәч.

 

Сәҗдәгә бөгелгән чакта

Шайтан кача еракка.

Моңлы азан яңгырасын

Татар яшәгән якта.

Әхмәт Беюсов

Балаларны чисталыкка өйрәтү

Безнең Ислам динебез тулы, камил дин. Динебез кешене яшь бала чагыннан ук күркәм әдәп-тәртипкә, чисталык-пакьлыкка, мәрхәмәтлелеккә өйрәтә.

Чисталык – ислам диненең яртысыдыр, шуңа күрә фикх китаплары намаздан түгел, рузя тотудан түгел, ә  «Ат-Тахәра»дән, ягъни ничек тəһəрәт алудан башланадыр! Пакьлыкның олылыгын раслап, Раббыбыз Коръән Кәримдә әйтә: (Дөреслектә, Аллаһ тәүбә итеп төзәлүчеләрне һәм күңел, тән нәҗесләреннән пакъланучыларны сөядер) Бакара, 222.

(Аллаһ сезгә тарлыкны теләми, бәлки сезнең пакь булуыгызны тели) Маидә, 6.

Рəсүлебезнең хәдисләре дә кешене чиста-пакь булырга чакыра.

«Чисталык – иманның яртысы»,  – дип әйткән иде пәйгамбәребез.

Адәм баласының киеме һәм тәне генә чиста булуы әз, аның җаны, фикерләре дә саф булырга тиеш.

Пәйгамбәребез (С.Г.В) һаман да чисталыгы белән сəхəбəлəргə бер үрнәк булып торды. Ул һәр көн тешләрен мисвак белән чистарып, тарак берлә башындагы чәчләрен тарап, мөмкинчелеге булганда киеменә хуш исле майлар сөртә иде.

Ул мөселманнарны аларның гомерләре белән бәйләнгән барча нәрсәләргә, хәтта ничек дөрес иттереп туалетка йөрүенең әдәбенә дә өйрәтеп калдырды.

Рəсүлебез (С.Г.В) урамда чәче тарамаган, пычрак кешене күргәч, янына килеп, аңа мөэмин адәм буларак, бу килеш йөрергә ярамаганын  аңлатып, өс-башын пакьларга, әйбәт сыйфатка китерергә әмер итә иде.

Балаларны яшь вакытларыннан ук чисталыкка өйрәтергә кирәк.

Белгәнебезчә, яхшы тәрбияләнмәгән балаларның күбесе, зур үскәч җəмгыятькə кайгы гына китерәләр. Аларның өс-башларына карасаң, исең китәр: сыйфатлары коточкыч, киемнәре пычрак, чәчләре таралмаган, яннарыннан, коточкыч ис чыга. Әлбәттә, бала кече вакытыннан ук әдәпкә-чисталыкка өйрәнмәгән булса, зур үскәч аны шушы зарури нәрсәләргә өйрәтергә бигрәк тә кыен була. Онытмаска кирәк, адәм баласының тышкы торышы, тәненең-киеменең чисталыгы, аның эчке торышының пакьлыгына дәлил булып тора.

Балагызны тәрбияләгәндә, аның башының, күзләренең, борын-авызының, киеп йөри торган киеменең, ашый торган ашының  чисталыгына зур ихтирам бирергә кирәк.

Баш-чәчнең чисталыгы турында пәйгамбәребез (С.Г.В) хәдисендә әйтә: «Кемнең чәче бар икән,  шул чәчләренә ихтирам итсен»,- ягъни чәчләрен  пычрак, тузылган рәвештә йөретмәсен, киресенчә, юсын, тарасын, кирәк вакытта кыскартсын аларны.  Күзләрнең пакьлыгы турында сүзебезне алып барсак, Гаишә, (Аллаһы аның берлә разый булсын!)  рəсүлебезнең хатыны бу турыда әйтә: - Мөһəммәд пәйгамбәр күрүен көчәйтер өчен, йоклар алдыннан һәр күзенә өчәр тапкыр бер нәрсә сибә иде – дип әйтә. Бүгенеге көндә күрүне  көчәйтә торган табигый препаратлар күп. Ләкин аларны кулланыр алдыннан, әлбәттә, беренчедән табиб белән киңәшегез.

Баланы кече вакытыннан ук: синең кулларың, авыз- борының һаман да  чиста булуырга тиеш, – дип өйрәтергә кирәк. Кешеләр һәр көн бер-берләре белән очрашалар, аралашалар. Әгәр дә берсенең тешләре чистартмаган, авыз эче юылмаган булса, ул авызындагы исе берлә яныда басып торучы кешләрне дә, фәрештәләрне дә җәфалап бетерә.  Аллаһка иман китергән бәндә авызы белән һәр көн Коръән аятьләрен  укый, Раббысын зикер итә, шуңа күрә аның авызы-борының пакь булуы ваҗеп гамәлдер.Тәһарәт алуны гына карыйк, - анда без Мөһəммәд илчебезгә (С.Г.В) охшарга тырышып, көнгә биш тапкыр, өчәр мәртәбә борыныбызны-авызларыбызны су берлә чәйкәп, кулларыбызны юабыз. Илчебез бер хәдисендә авыз эченең пакь булуының кирәклеген раслап әйтмешли: «Əгәр дә бу нәрсә өммәтемә авырлык китермәгән булса, мин аларга һәр намазлары алдында (сивак-теш чистарткыч) берлә кулланырга әмер иткән булыр идем».

Бу хәдисләрдән, без мөселман кешенең үз авыз эче торышының хәлен, диккать берлә карарга кирәклеген аңлыйбыз . Ата-ана кешеләр балаларын ешрак теш табибларына  илтеп күрсәтергә, өйләрендә иртүк вә кичен тешләрен чистартырга онытырга тиешләр түгел.

Ислам динебез безгә барыбызга да яхшы, матур киемнәрдән йөрергә нəсыйхәт итә.

Рəсүлебез (С.Г.В) хәдисләрендә моның турында әйтә: «Ак-чиста киемнәрегезне киегез, чөнки алар иң хәерле киемнәрегездәндер».

Бер вакытны ул пычрак киемгә төрелгән кешене күргәч исе китеп:

«Бу адәм киемен юарга су да  табалмады?») - диде.

Күп хәдисләрендә рəсүлебез мәчетләр эченә йөрер өчен аерым кием тотарга әмер иткән иде, чөнки Раббыбыз Коръәндә әйтә: «Һәр бер намаз укый торган урыннарыгызда бизәнегез», монда «бизәнегез» сүзе «косметиканы кулланыгыз» мәгнәсендә түгел, ә «кая гына намазларыгызны укысагыз да, чиста-пакь, матур, гаурәтләрегезне каплый торган киемнәрдән укыгыз» мәгънәсен туплап тора. 

Шушы аятьләргә-ривәятләргә таянып, беренчедән без  үзебез, балаларыбыз чиста, пакь, әдәпле киемнәрдә йөрергә тиешбез. Чиста-пакь тән-киемнәр белән мөселманнарга башка халыкларга үрнәк күрсәтергә кирәк.

Балаларны кече вакытларыннан ук йоклап торганнарыннан соң, яисә аш өстәле артына утырыр алдыннан кулларын юарга өйрәтегез.   

Аннары онытып куя күрмәгез: кешеләр хәҗәтләрен үти торган урыннарда, мунчаларда, кайбер йортларда җеннәр яшидер. Аларның балагызга зарары тимәсен дип, баланы туалетка (бәдрәфкә) сул аягы белән керергә, анда керер алдыннан «Бисмилләһ» (Аллаһ исеме белән) яки «әллаһүммә инни әгузү минә-л-хубси вә-л-хабә-ис» (Аллаһы Тәгаләгә бөтен явыз, пычрак көчләрдән, ир вә хатын җеннәрдән сыгынам), - дип, шушы пәйгамбәребезнең догасына өйрәтегез.

Бәдрәфтән чыкканда, уң аягы белән чыгарга вә: «Гуфранәк» (Синең кичерүеңне үтенеп сорыйм), - дип әйтергә кирәк.

Балага бәдрәфтә утырган вакытында сөйләшергә, газет-журналлар укырга, яисә Аллаһның исемнәрен, Коръән аятьләрен авызга алырга ярамаганын, анда тулы тынлык саклау кирәклеген аңлатыгыз.

Балалар җәй вакытында, каникулларда авыллырга килгәч, кайчан ярга басып елгага, күлләргә, кешеләр йөри торган урыннарга хәҗәтләрен үтиләр. Бу яман нәрсә. Шундый әдәпсез балалар өчен ата-аналары Раббыбыз каршында басып җавап кайтарачаклар.

Әгәр дә без балаларыбызның  киләчәгебездә яхшы, ярдәмле кешеләр булып үсүләрен теләсәк, без аларны кече вакытларыннан ук әдәпкә, тәртипкә, чисталык-пакьлыкка өйрәтергә тиешбез.

Мәнир хәзрәт Беюсов

gcolor="#A0C2AC" valign="top">

ӘДӘБИ СӘХИФӘ

Халык афоризмнары

Агач башындагы кошны
Минеке дип әйтеп булмас,
Очып китсә япан җирдән –
Тотыйм дисәң, тотып булмас.

Туганлык кадрене белсә – туган ул,
Әгәр белмәсә – бер ачы суган ул!

Иген икмәк – михән чикмәк
Оялган кемсәнең ризкы тар булыр.

Салкын сүз – җангадыр агу.

Җәмаль дәхи китә торган буяутик,
Китәр тиздән кояш төшкәч кыраутик.

Кеше үзенә гәр салса бәла,
Җиһан халкы җыелса, белмәс ала.

Галим булса, булыр дәүләт.

Тутый белән ки карганы
Килтереп бер ивгә япма.

Ки козгындин туар козгын,
Ки каргадан туар карга.

Надан сүзләр сүзен тапмас,
Ки яхшыга сүзен тапмас

Надан аякыны йөртер,
Ки баскан йирләрен кортыр

Гомер – сәгатьтик.

Гыйшыкка дәва юк диләр зирәкләр.

Сүзе ялган кешене диләр угры.

(ХIX йөз татар шагыйре Г. Кандалый әсәрләреннән)

Кәрим Тинчурин
(1887—1938)

Татар драматургиясе һәм театры тарихында Кәрим Тинчурин исеме лаеклы рәвештә күренекле урын алып тора.

Кәрим Али улы Тинчурин 1887 елның 15 сентябрендә Самара өлкәсе Бедно-Демьян районы Аккүл (хәзер — Пенза өлкәсе) авылында күп балалы гаиләдә туып үсә. Тормышлары авыр булгач, Кәрим унөч яшендә Казанга чыгып китә һәм үз көнен үзе күрә башлый. Авылында алган башлангыч белемен дәвам итәр өчен ул, җәйләрен малайлыкта йөреп, төрле кара эшләр башкарып, акча туплый һәм Мөхәммәдия мәдрәсәсенә укырга керә.

Зирәк акыллы, тырыш табигатьле шәкерт үзлегеннән дә өйрәнеп, тиздән алдынгылар сафына баса, әдәбият-сәнгать белән кызыксына, шигырьләр яза башлый. Озакламый Тинчурин шәкертләр арасында көчәеп киткән җәдитчелек хәрәкәтләрендә катнаша, моңа 1905 елгы вакыйгалар да килеп кушыла. Тинчурин һәм аның фикердәшләре мәдрәсәдән чыгарыла. Шуннан соң Тинчурин бер Казан баена конторщик хезмәтенә керә. Әлеге чуалышлардан соң ул заманның “культурный” яшьләре — зыялылар арасына килеп кушыла, әдәби иҗат белән дә шунда кызыксына башлый. Язучылар, журналистлар, артистлар белән таныша. Аеруча аны әле яңа гына оешып килүче театр кызыксындыра, тиздән ул үзе дә пьеса язып карарга була һәм 1906 елда «Мөназара» (“Бәхәс”) исемле комедия яза. 1910 елда «Бәянел-хак» газетасында аның беренче шигырьләре дә күренә. Шул ук вакытта Тинчурин үзенең каләмен проза өлкәсендә дә сынап карый. (Мәсәлән, автобиографик вакыйгаларга нигезләнеп язылган “Мәрҗәннәр” хроникалы булуы һәм күләм ягыннан кечкенә генә романга яисә зур повестька тиң. Әлеге китап тугыз мәрҗән — новелладан тора, автор аларны дәвам итеп, анда 30нчы еллар вакыйгаларына кадәр сурәтләп калдырырга теләгән. Кызганыч, әлеге ният, илдәге террор машинасының бөтен куәтенә эшләп китүе һәм анда К. Тинчуринның да эләгүе аркасында, тормышка ашмыйча кала). “Аң” журналында, «Ил» газетасында аның күп кенә хикәяләре басыла.

Әмма театрга мәхәббәт барыннан да өстен булып чыга, сәхнә әсәрләре язуга күңел күбрәк тарта, өстәвенә «Сәйяр» труппасы җитәкчесе Габдулла Кариев та җырга оста, яшь егеттә артистлык таланты чаткылары күреп алып, аны театрга эшкә чакыра. Тинчуринның тиздән зур сәхнә таланты ачыла. Труппага керүенең беренче елларыннан ук аңа җаваплы рольләр тапшыра башлыйлар.

Сәхнә сәнгате белән “эчтән” танышу аңа драматургия белән ныклап шөгыльләнер өчен киң юл ача, сәхнә әсәре язу серләрен ул турыдан-туры үз тәҗрибәсе нигезендә үзләштерә башлый. Кәрим Тинчурин “мәйданга” бер-бер артлы «Хәләл кәсеп» (1910), «Шомлы адым» (1910—1912), «Беренче чәчәкләр» (1912), «Назлы кияү» (1916), «Ач гашыйк» (1916), «Җилкуарлар» (1916), «Соңгы сәлам» (1917) исемле пьесалар чыгара. Шулардан «Назлы кияү», «Шомлы адым», «Соңгы сәлам» сәхнәдә дә куела. Шулай итеп, К. Тинчурин революциягә кадәр үк инде драматург буларак та танылып өлгерә.

1918 елның көзендә большевиклар хакимияте аңа Казанда татар театр труппасын оештыру эшен йөкли. К. Тинчурин, тәвәккәлләп, тиз арада аны оештыра да. Җитәкчелек эшен дә үзе алып бара. Театр җитәкчесе булып эшли башлагач ук, К. Тинчурин культура өлкәсендә, татар театрында югары эстетика, зәвекъ өчен тырыша. 1919 елда ул «Вак милләтләр театры хакында бер-ике сүз» дигән махсус мәкалә белән чыга.

Гражданнар сугышы елларында К. Тинчурин җитәкчелегендәге беренче татар совет драма труппасында хәрәкәттәге Кызыл Армия частьлары сугышчыларына һәм фронт тирәсендәге халыкка хезмәт күрсәтү өчен махсус фронт труппалары төзелде. Һәр труппага (ә алар бишәү булган) коллективның күренекле актерлары житәкчелек итте. Алар өчен репертуар әзерләү дә К.Тинчурин өстендә була.

К. Тинчурин, театр эшеннән тыш, Казанның «Эш» газетасында хезмәттәшлек итә. 1920 елда ул Идел аръягы хәрби округы политик идарәсе каршында Самара шәһәрендә төзелгән беренче татар театр студиясенә укытучы һәм баш режиссер хезмәтенә билгеләнә. Бу студиядә атаклы татар драматургы Таҗи Гыйззәт, Xөсәен Уразиков, Рәфгать Фәйзи, М. Әбсәләмов, Әсгать Мәҗитов һ. б. кебек талантлы артистлар, мәдәният әһелләре тәрбияләнә.

К. Тинчурин 1921 елны Г. Кариев исемендәге пролетариат театры труппасына җитәкчелек итә башлый. 1922 елда, Ташкентта Гыйльми советның татар бүлегендә бераз эшләгәннән соң, Казанга кайтарыла. Татарстан хөкүмәте К. Тинчуринга, күренекле татар артист­ларын җыеп, Дәүләт труппасы оештыру эшен тапшыра һәм аны театрның баш режиссеры итеп куя. Театр һәм әдәбият өлкәсендәге зур хезмәтләре өчен К. Тинчуринга 1926 елда Татарстанның атказанган артисты исеме бирелә.

Театрдагы эшен дәвам итеп, К. Тинчурин сәхнәдә заман темаларына язылган әсәрләр куярга тырыша, шушы эшкә ул яшь драматургларны тарта. Таҗи Гыйззәт, Риза Ишморат, Һади Такташ, Гадел Кутуй, Габдрахман Минскийлар иҗаты Кәрим Тинчурин күзәтчелегендә үсә.

Сәхнәдә К. Тинчуринның режиссерлык осталыгын күрсәткән яңадан-яңа спектакльләр куела бара. Әгәр ул 20 нче елларда тарихка кереп калырдай «Турандот» (1923), «Зәңгәр шәл» (1926), «Җилкәнсезләр» (1926), «Ил» (1929) спектакльләрен куйган булса, 30 нчы елларда татар театрында режиссура сәнгатенең зур уңышы булып танылган «Ревизор» (1932), «Кандыр буе» (1932), «Банкрот» (1933) кебек сәхнә әсәрләре иҗат ителә.

Татар Дәүләт академия театры җитәкчесе һәм күренекле драматург буларак, ул 1934 елда СССР язучыларынын Беренче съездына делегат итеп сайлана, съезд трибунасыннан аңа татар совет драматургиясе турында доклад сөйләү тапшырыла.

 Сталинның шәхес культы чоры репрессияләре Тинчуриннар гаиләсенә дә зур фаҗига алып килә: талантлы шәхескә нахак гаепләр тагыла. К. Тинчурин 1938 елда һәлак була.

Билгеле, драматург иҗаты үз вакытының идеологик чүп–чарыннан азат түгел. Ләкин Тинчурин талантын, аның иҗатының әһәмиятен хәтта бүгенге заманнан торып бәяләгәндә дә, әлеге шәхеснең сәләте, киң колачлылыгы, масштаблылыгы сокландыра, таң калдыра. Кәрим Тинчурин — 27 пьеса, проза һәм шигъри әсәрләр авторы, 20 дән артык спектакльнең режиссеры; Гоголь, А.К. Толстой, Г. Камал, Ф. Әмирхан һ.б. драматурглар әсәрләрендә төп рольләрне башкарган актер. Драматургның үз иҗатына гаять таләпчән булуы хәзерге чор язучылары һәм драматурглары өчен дә үрнәк булырлык. Мисал өчен, бер кечкенә генә деталь: әсәрләре сәхнәдә уйнала башлаганнан 25(!) ел үткәннән соң гына К. Тинчурин үз пьесаларының беренче җыентыгын чыгарырга җөръәт иткән. Бу уңайдан драматургиябез классигының үз сүзләре бик гыйбрәтле: «Сәхнә әсәрләре нихәтле озак һәм күп сәхнәдә уйналсалар, шул хәтле аларның кимчелекләре авторга ачыграк күренә башлый... Менә шул сәбәпләр аркасында... кайбер пьесаларымны матбугатка чыгарырга тиеш тапмаган идем».

Кәрим Тинчурин әсәрләре татар драматургиясенең алтын фондын тәшкил итә, алар бүген дә төрле театрлар репертуарыннан төшми. Казандагы Татар драма һәм комедия театры (элекке күчмә театр) 1989 елдан мәшһүр драматургның исемен йөртә.

Мәгариф реформалары: Нижгар татарлары һәм Россиядә мөселман дөньясы: Ислам мәгарифе буенча мәкаләләр һәм хезмәтләр җыентыгы. Төзүче һәм җаваплы редактор Д.В. Мөхетдинов. – Н.Новгород; «Мәдинә» Нәшрият йорты, 2007. 212 б.

Бу китапта Ислам мәгарифенең беренче юл салучыларының хезмәтләре бирелә. Мәгърифәтче һәм эзләнүче, җәдид ысулы белән укытуга нигез салучы Хөсәен һәм Габделгалләм Фәезхановлар, аларның идеяларын тормышка ашыручы Исмаил Каспранский хезмәтләре; Сафаҗайдан күренекле Хәбибуллиннар нәселенең атаклы вәкиле Нәҗип Хәбибуллин мәкаләсе, О.Романовның һәм П. Демидовның татар мәгарифенең торышы һәм татар мәктәпләренен эшен яхшырту турында әле ХХ гасыр башында ук ясалган докладлары; шулай ук Нижгар тарихчы-краеведлары А.Абубакиров һәм С.Сабировларның хезмәтләре бу китапта урын алган.


Фәнни мәкаләләр еллык җыентыгы «Исламны, шәрыкне, төрки халыкларның телләрен һәм мәдәниятен өйрәнү фәннәре үсешенең хәзерге проблемалары һәм перспективасы» Яшьләрнең Беренче Халыкара фәнни-гамәли конференциясе материаллары. «Мәдинә» Нәшрият йорты, 2007.

14 майда Нижний Новгородта яшьләрнең Беренче Халыкара фәнни-гамәли «Исламны, шәрыкне, төрки халыкларның телләрен һәм мәдәниятен өйрәнү фәннәре үсешенең хәзерге проблемалары һәм перспективасы» конференциясе булып узды. Конференция кысаларында Якын Көнчыгыштагы һәм башка төбәкләрдәге  халыкара мөнәсәбәтләргә, күпчелек ислам динен тотучы халык яшәгән регионнарда эчке дини һәм конфессияләр арасындагы диалогларга, ислам җәмгыятенең тарихи үсешенә кагылышлы проблемалар турында фикер алышу булды.

  (Комментировать? | Всего: 0)

 
 
 

   :: Газета «Мишар дуньясы» №2 (июль) 2007

Мишәр дөньясы   , № 2 (июль 2007 г.)
Нижгар татарлары газетасы

 Мөхтәрәм милләттәшләр!

Түбән Новгород өлкәсендә “Мишәр дөньясы” газетасының нәшер ителә башлавын милләтебез тормышында күркәм вакыйга дип бәялибез. Халкыбыз тарихында тирән эз калдырган олпат шәхесләр арасында сезнең якташларыгыз Хөсәен Фәезханов, Кави Нәќми, Рәшит Ваhапов, Хәйдәр Бигичев кебек горурланырлык кешеләр бар. Бүген дә 50 меңнән артык милләттәшебез яшәгән Нижгар төбәгеннән чыккан зыялыларыбыз мәдәниятебезгә, сәнгатебезгә, фәнебезгә тугрылыклы, фидакарьләрчә хезмәт итә. “Мишәр дөньясы”, олуг татар дөньясының бер матур бизәге булып, киләчәктә милләтебезнең бердәмлеген ныгытуга, туган телебезне, гореф-гадәтләребезне, дини йолаларыбызны саклауга үзеннән зур өлеш кертер дип ышанып калам.

Газетаны оештыручы hәм нәшер итүчеләргә бу җаваплы, игелекле хезмәтләрендә иҗади уңышлар телим. Басмагыз бай эчтәлекле, озын гомерле булсын м р татар гаиләсендә үз укучысын тапсын.

Ихтирам белән, Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров

Яңа газета чыгару төбәгебез татар халкының рухи һәм мәдәни үсешенә уңай йогынты ясаячагына ышанасы килә. «Мишәр дөньясы» татар дөньясыннан аерылмасын, милләтнең бердәмлеген үстерү һәм саклау эшенә үзенең көндәлек өлешен кертсен иде.

«Туган як» өлкә татар газетасының почетлы редакторы

Рифат ага Ибраһимов 

Нижгарлар бәйрәм итә

Татарларның көтеп алган иң ямьле, матур борынгы бәйрәме сабантуйлар гөрли. Нижгарлар да аны яратып, алдан әзерләнеп көтеп алалар. Нижний Новгород шәһәрендәге сабантуй елдан ел матуррак уза. Анны шулай дәрәҗәле итеп уздыруга Татарстан хакимияте һәм татарларның бөтендөнья Конгрессы башкарма комитеты тарафыннан ел саен җибәрелә торган делегацияләр дә зур өлеш кертә. Быел Татарстаннан Зеленодольск районы делегациясе килде. Алтмыштан артык артист, милли ризыклар, дин атрибутикалары белән сату итүче палаткалар – барысы да ңижгарлыларның бәйрәме матур узсынга юнәлгән. делегацияне Зеленодольск шәҗәре администрациясе башлыгы урынбасары Р.Г. Кәримов җитәкли. Диния нәзарәте рәисе Үмәр хәзрәт, Региональ мөхтәрият рәисе Гаяз Салихович, Диния нәзарәте аппараты җитәкчес Дамир Вәисович Җәмигъ мәчетендә очрашып, күп төрле проблемалар хакында әңгәмәләштеләр. Казан кунакларын «Мәдинә» Нәшрият йортында бастырылга китаплар, газеталар тапшырылды. Бу очрашу Кремльгә экскурсия белән тәмамланды.

30 июньдә 1 Май ис. ял паркында, төне буе бик каты яңгыр явуга карамастан, иртән-иртүк халык җыела башлады. Инде күптән бу бәйрәм татарларныкы гына түгел, ә бөтен шәһәр халкының яраткан официаль бәйрәме. Шуңа күрә дә, паркта бу көнне руслар да, әрмәннәр дә, әзербайжаннар, үзбәкләр дә җитәрлек иде. Паркның аллеялары буйлап сәүдә палаткалары урнашкан: ни генә юк аларда! Татарча ауди-видео продукция дә, китаплар, дисбеләр, татарча исемнәр чигелгән сөлгеләр! Һәм, әлбәттә инде, милли ризыклар! Кыскасы, күңелең ни тели, шуны табарга була иде. Паркның һәр ягыннан яңгыраган татар музыкасы да күңелләрне җилкетә.

Сабантуй бәйрәменең официаль өлеше сәгать 11 дә башланып, анда халыкны шәһәр башлыгы В.Е.Булавин, Диния нәзарәте рәисе Үмәр хәзрәт, Региональ Милли-мәдәни мөхтәрият рәисе Г.С.Закиров, Канавино районы башлыгы Н.П.Сатаев, милли оешмалар вәкилләре котладылар. Үмәр хәзрәт барча кешеләрне милли бәйрәмебезне эчемлексез генә, борынгыдан калганча матур итеп, йолаларыбызны бозмыйча гына уздырырга теләк теләде. Ел саен кабатланган бу ихлас теләк якташларыбыз күңеленә үтеп керми калмыйдыр. Быелгы бәйрәмдә исерекләр азрак тоелды, тәртип бозып, бәйрәмнең ямен җибәрүчеләр кимеде кебек.

Официаль өлештән соң сәхнәгә «Туган як моңнары» ансамбле, махсус чакырылган милли оешмалардан артистлар менделәр. Менә шунда башланды инде халык өчен иң күңеллесе. Яраткан җырлар, матур-матур биюләр кемне дә битараф калдырмады. Бии алганы биеде, биемәсә рәхәтләнеп җырлады. Сәхнә каршындагы халык чын күңелдән бәйрәм итте. Мондагысы ошап бетмәсә, паркның икенче ягында барган Татарстан кунаклары концертын карарга мөмкин иде. Халык анда да җитәрлек булды. Концерты да шәп иде шул. Татарча да, русча да, шәрыкь җырлары җырлап Зеленодольск шәһәре артистлары якташларыбызны армый-талмый сөендерде.

Кемгә концерт кызык, ә кемгә милли көрәштән башка берни кирәкми. Андыйлар көрәш мәйданы тирәсендә кайнашты. Белгәннәргә көч биреп, белмәгәннәргә кызыксынып карап, чын күңелдән бәйге карадылар. Бала-чага өчен  дә тамаша җитәрлек булды. Алар өчен Милли уеннар оештырлган иде. Кайбер өлгер татар малайлары берничә уенда катнашып, шактый гына бүләкләр җыеп, ерык авызларын җыялмыйча, яшьтәшләре каршында мактаныштылар. Бәлки алар бу бәйрәмне иң көтеп алганнарыдыр әле!

Ничек кенә күңелле, матур, кызык булмасын, һәр нәрсәнең азагы булла. Бусы да артта калды иде. Анда килгәннәр канәгать калды. Бу бәйрәмнән калган матур истәлекләр алар күлендә әле озак сакланыр.

З. Ахмадуллина

ВАКЫЙГАЛАР ХРОНИКАСЫ

Дзержинск гөрли

23 июньдә Дзержинск шәһәре ял паркында инде 12 нче мәртәбә Сабантуй бәйрәме гөрләп узды. Бәйрәмне ачу тантанасында шәһәребезнең мэры Виктор Портнов, шәһәр Думасы депутатлары Галина Демахина, Зяки Үмәров һ.б. катнаштылар. Сабантуйның төп оештыручысы Дзержинск Җәмигъ мәчете, урындагы татарларның Милли-мәдәния автономиясе. Татарстан мәдәният министрлыгы һәм татарларның бөтендөнья конгрессы тарафыннан җибәрелгән делегация составындагы артистлар якташларыбызны татарча җырлап-биеп куандырдылар.

Сабантуйның рәсми өлеше мэр В. Портновның халыкны бу борынгы бәйрәм белән котлавыннан башланды. Ул сабантуйның матур, күңелле узуын теләп, оештыручыларга рәхмәт хатлары, мактау грамоталары, бүләк сувенирлар тапшырды. Алар арасында Закиров Г.С., Фатыхов М.Н., Фатыхов А. һ.б. бар иде. Үз чиратында мәчетнең имам-хатыйбы Гаяз хәзрәт Региональ милли-мәдәни автономия исеменнән шәһәр җитәкчеләренә һәм күп еллар сабантуй бәйрәмен уздыруга актив ярдәм итүчеләргә бүләкләр тапшырды.

Бәйрәмне оештыручылар төп ярдәмчеләре М.Н. Закеровка, И. Мингазовка, С. Мирошниченкога, Җ. Реймовка, Р. Хаметшинга, Х. Сафинга, П. Петелинга, Р. Мингалимовка, Н. Абушаевага, Р. Хамалетдиновага зур рәхмәтләрен белдерәләр.

Казаннан килгән артистлар белән бергәлектә Н.Новгородтан килгән «Туган як моңнары» ансамбле дә бик матур тәэсир калдырды.

Концерт белән берәттән мәйданнарда балалар өчен милли уеннар оештырылды. Анда катнашкан һәркем кечкенә булса да бүләк алды.

Көрәш 4 категориядә барды. Көрәшчеләр арасында дагестанлылар, таҗиклар, өлкәбез авылыннан татарлар катнашты. Абсолют авырлыкта 1-нче урынны А.Елизаров, 2—нче урынны Р.Сахапов, 3-нче урынны И.Мостафин яуладылар. Алар өчесе дә Дзержинск шәһәреннән. Башка категорияләрдә дә егетләребез сынатмадылар. Һәр категориядә 1-нче урынга телевизор, 2-3-нче урыннарга өй кинотеатры, пылесослар, плеерлар бүләк ителде.

Бәйрәм гадәттәгечә күркәм узды. Паркка килгән һәркем үзе өчен нинди булса да кызык тапты. 

Нижгарларга тиңнәр юк

Иң борынгы бәйрәмебез Сабантуйның иң күркәм өлеше булып элек-электән көрәш санала. 23 июньдә узган Уразавыл сабантуенда да шулай булды. Юкка түгелдер, чөнки милли көрәшнең максаты да бит йолаларыбызны, гореф-гадәтләребезне саклап калу, яшьләр арасында спортны пропагандалау, аларны даими спорт белән шөгыльләнергә тарту.

Уразавыл сабантуенда «абсолют» батыр булып калу һәркайчан мактаулы саналды һәм беркайчан да җиңел булмады. Чөнки бу сабантуйга бар тирә-як авыллардан, Мәскәүдән, Санкт-Петербургтан, Татарстаннан да көрәшчеләр киләләр. «Батыр» булып калганнар Кызыл Октябрь районы тарихына кереп калып, халык хәтерендә сакланалар. Бу көрәш кагыйдәләре буенча Россия, Европа, дөнья чемпионатлары уза. Юкка гына бит Уразавыл сабантуенда күп тапкырлар җиңүче булып калган Хәннән Мусин да абсолют дөнья чемпионы исеме яуламады. Уразавыл Сабантуенда җиңү яулаганнан соң Сафаҗай егете Нуриманов Рамиль дә ике тапкыр дөнья чемпионы булып кала.

Быелгы Сабантуйда көрәш ике категориядә барды: 75 кг. чаклы һәм абсолют үлчәүдә. Дөнья чемпионы Хәннән Мусин, Европа чемпионы Рафаэль Ибраһимов, яшьләр арасында дөнья чемпионы Эмиль Шәрәфетдинов, халыкара турнирлар чемпионнары Ильшат Габдрахманов һәм Ринат Сабитов, Рушан Рамазановлар катнашуы быелгы көрәшнең бизәге булды.

40 яшьлек Хәннән белән 18 яшьлек Рушан Рамазанов арасындагы бәйге тамашачылар хәтерендә озакка калыр. Бу бәйгедә тәҗрибә белән яшьлек көч сынашты. Һәм яшьлек җиңеп чыкты!

Рбишчадан ике күренекле көрәшче, күп тапкырлар батыр булып калган Абделбәр Әндәрҗәнов һәм Ирфан Шәрәфетдиновларның уллары арасындагы көрәш тә бик кызык булды. Ринат Әндәрҗәнов Эмиль Шәрәфетдиновтан көчлерәк һәм авыррак булса да, Эмильнең җитезлеге Ринатның бар матур алымнарын юкка чыгара барды. Шуңа күрә дә, судьялар тагын вакыт биреп кенә, бу бәйгедә Ринатка җиңеп чыгарга мөмкин булды.

Ә Ринат Сабитовка бу сабантуйда тиңнәр булмады. Һәм ул абсолют чемпион булып калды. Нижгар якларындагы быелгы сабантуйларда ул 4-нче тапкыр абсолют батыр булып калганын да әйтми булмый!

Менә Уразавыл сабантуе нәтиҗәләре:

75 кг. чаклы үлчәүдә - 1-нче урын –Эмиль Шәрәфетдинов (Рбишча)
2-нче урын - - Шамиль Усманов (Камка)
3-нче урын – Фаттахов Рафаэль (Мәскәү)
Абсолют категориядә 1-нче урын – Ринат Сабитов (Сафаҗай)
2-нче урын – Рафаэль Вильданов (Мәскәү)
3-нче урын- Ильшат Габдрахманов (Мәскәү).

Бу яңа газетабыз аша көрәшне уздырудагы ярдәмнәре өчен Уразавыл хастаханәсенең югары категорияле врачы Р.Ф. Ганиевка, техник секретарь М. Шәрәфетдиновка, хронометристлар А.Фәхретдиновка, И. Котдусовка, гадел булулары өчен судьялар Р.Мөҗиповка, Ә.Ваһаповка, М. Имаметдиновка, А.Әндәрҗановка, М.Сәмиуллинга зур рәхмәтемне җиткерәсем килә.

Кара диңгез флоты гвардиясенең элекке матросы, район спорт мәктәбе методисты А.А. Алиевка аерым рәхмәт. Ул бар гомерен спортка һәм яшь буынны тәрбияләүгә багышлады. Үз вакытында ул бик яхшы чаңгычы, волейболчы, гимнаст иде. Хәзер ул шашка-шахмат яхшы уйный. Инде кырык елдан артык Уразавыл сабантуйларының баш секретаре, үз эшен белеп һәм яратып башкара. Аллаһ Тәгалә аңа ярдәмен биреп, сәламәтлектән аермасын. Алдагы көннәрендә дә халкыбызга хезмәт итәргә язсын.

Уразавыл сабантуеның өлкән судьясы З.Ә.Валемеев

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ ТАТАРЛАР

Мәгариф системасында — яңа министр

26 июньдә Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясендә ТР Президенты Минтимер Шәймиев катнашында ТР ФА ның Гомуми еллык ќыелышы узды. Җыелышның беренче өлешендә М. Шәймиев залдагыларга ТР Мәгариф hәм фән министрлыгының яңа җитәкчесен тәкъдим итте. Ул — Наил Вәлиев.

Наил Мансур улы Вәлиев 1949 елның 3 сентябрендә Чистай шәhәрендә туган. Филолог, рус теле hәм әдәбияты белгечлеге буенча Алабуга дәүләт педагогика институтын тәмамлаган. Филология фәннәре докторы, профессор, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы.

Педагогика институтын тәмамлаганнан соң үзенең хезмәт эшчәнлеген 1971 елда Чистай шәhәренең 3нче урта мәктәбендә рус теле hәм әдәбияты укытучысы булып башлаган. 1975 елда Алабуга дәүләт педагогика институтының әдәбият кафедрасында ассистент булып эшләгән. 1977 елдан 1980 елга кадәр – СССР Фәннәр академиясе Казан филиалының Тел hәм әдәбият институты аспиранты. 1981 елдан 2000 елга кадәр әдәбият кафедрасы ассистенты, өлкән укытучы, әдәбият кафедрасы җитәкчесе, Алабуга дәүләт педагогика институты ректорының фәнни эшләр буенча ярдәмчесе булып эшләгән. 2000 елдан башлап — Алабуга дәүләт педагогика институты ректоры булган.

Баш эколог үзебезнеке

Июнь азагында Татарстан Республикасы экология һәм табигый ресурслар министрлыгында Премьер-министр Рөстәм Миңнеханов катнашында киңәшмә узды. Әлеге киңәшмәдә яңа министр — Әгъләм Садретдинов белән таныштыру булды.

Әгъләм Кыям улы Садретдинов 1951 елда Чуашстанның Комсомол районы Чичкан авылында туган. 1975 елда Казан авыл хуҗалыгы институтын, 1990 елда Сарытауда югары партия мәктәбен тәмамлаган. Шуннан соң төрле елларда Татарстанның Кама Тамагы районы Ленин исемендәге һәм Апас районы Куйбышев исемендәге колхозларда баш инженер, мөдир урынбасары булып, Апас районында колхозлар рәисе, 1992-1998 елларда Апас район Советы рәисе һәм Апас районы хакимияте башлыгы булып эшләгән. 1998 елдан бирле — Татарстанның Буа районы башлыгы, 2000нән 2004 елга хәтле Татарстан Дәүләт советының икенче чакырылышында ТР халык депутаты  була. 2006 елдан “Буа муниципаль районы” башлыгы булып эшләгән.

Әгъләм Садретдинов — Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, «За трудовую доблесть» медале белән бүләкләнгән.

Мәскәүдә татарча укы

Бу көннәрдә Мәскәү дәүләт педагогика университетының филология факультетында татар теле һәм әдәбиятыннан көндезге бүлеккә кабул итү имтиханнары дәвам итә. "Рус теле һәм әдәбияты" белгечлегенә өстәмә итеп «Татар теле һәм әдәбияты» белгечлеге буенча укырга теләүче абитуриентлар рус теленнән инша яза, рус әдәбиятыннан - телдән сынау, татар теленнән зачет тапшыра. Әлеге белгечлеккә 2007-2008 уку елына абитуриентлар җыю турында Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы игълан иткән иде.

Керү имтиханнарын уңышлы тапшыручылар өчен белем алу вакыты 5 елга сузылачак. Бюджет формасында да, коммерция нигезендә дә укырга мөмкин. Түләп укучыларга белем алу бәясе бер елга 38 мең сумга төшәчәк.

Рус-татар бүлеге бу уку йортында 5 ел уңышлы эшләп килә. 2006 елда беренче чыгарылыш булды. Хәзерге вакытта биредә Мәскәү шәһәреннән һәм Россия Федерациясенең башка төбәкләреннән 65 студент белем ала. Университетны тәмамлаучыларга дәүләт үрнәгендәге диплом бирелә.

Яңадан «Алтын Мөнбәр»

«Алтын мөнбәр» Халыкара мөселман киносы фестивале елдан-ел киңрәк колач ала. «Алтын мөнбәр» III Халыкара мөселман киносы фестиваленең быелгы сайлау комиссиясе үз эшен тәмамлады. 1 июльдә узган йомгаклау утырышында Казанда 6-12 сентябрьдә үтәчәк «Алтын мөнбәр» нең бөтен фестиваль кинопрограммасы билгеләнде. Фестивальдә катнашу өчен дөньяның 46 иленнән 200дән артык картина дәгъва итте, дип хәбәр иттеләр оештыручылар. Конкурс программасына 49 эш сайлап алынган: 16 тулы метражлы, 12 документаль, 6 телевизион репортаж, 15 кыска метражлы картина. Конкурстан тыш программага 26 фильм кергән: 11 тулы метражлы, 10 документаль, 5 кыска метражлы картина.

Тамашачылар хөкеменә Иран, Бөекбритания, Швейцария, Германия, Мисыр, АКШ, Индонезия, hиндстан, Франция hәм дөньяның башка илләреннән режиссерлар эшләре тәкъдим ителәчәк. Татарстаннан фестивальдә Рамил Төхвәтуллинның (үзебезнең мишәр егете!) «Дилемма», Салават Юзиевның Габдулла Тукай турындагы «121», Николай Сванидзеның Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев турындагы «Бабай» фильмнары күрсәтеләчәк.

Татар мәктәбе кемгә комачаулый?

Тамбов өлкәсе Унаровски районы Яңураз авылында җирле хакимият урта мәктәпне ябарга карар кылган иде. Авыл халкы мәктәпне ябуга каршы, чөнки бу очракта балаларга күршедәге рус авылларына барып укырга туры киләчәк. Димәк, үз динебез дә, телебез дә онытылырга мөмкин. 57 бала укыган мәктәпне яптырмас өчен, укытучылар һәм ата-аналар авыл халкыннан имзалар җыя, Татарстан һәм Россиянең Мәгариф һәм фән министрлыкларына мөрәҗәгать итә. Ә иң алдан яңуразлылар ярдәм сорап Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетына мөрәҗәгать иткән булган. Конгрессның юристы Роза Фәрдиева әйтүенчә, хакимият карары урта мәктәпне ябу өчен нигез була алмый.

 

Биробиджандагы министр — татар

Амур өлкәсе хакимиятеннән алынган хәбәр буенча, Рамил Тураев Амур өлкәсенең Сәламәтлек саклау министры итеп билгеләнде.

Рамил Габделхак улы Тураев 1956 елда Татарстанда туган. Ике югары белеме бар. 1984 елда «стоматология» белгечлеге буенча Казан дәүләт медицина институтын тәмамлый. 1997 елда Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясендә «икътисадчы-оештыручы» белгечлеге алып чыга.

Рамил Тураев үзенең хезмәт юлын Чуашстан Сәламәтлек саклау министрлыгының Республика стоматология дәваханәсендә табиб-стоматолог булып башлый, алга таба Казан шәhәре Сәламәтлек саклау идарәсе башлыгының беренче урынбасары итеп билгеләнә, «1нче номерлы ТР мәҗбүри медицина иминияте фонды» учреждениесенең Казан шәhәре буенча директоры, хәзерге вакытка кадәр «Ашыгыч медицина ярдәме станциясе» нең баш табибы вазифасын башкарган.

Рамил Тураев –Татарстан Республикасының атказанган табибы, «Сәламәтлек саклауны hәм җәмәгать туклануын оештыру” белгечлеге буенча югары квалификацияле категориягә ия.

Литва татарлары музейлы булды

Варенский районы Субартонис авылында (Литва) «Летувос тоторяй» («Литва татарлары») дип исемләнгән музей ачылды. Ул татарларның Бөек Литва Кенәзлеге җирләренә күченеп утыруларына 610 ел тулуга багышлана.  Музей бер авыл йортының иркен бүлмәсендә урнашкан hәм ул халкыбызның көкүрешен, мәдәниятен, тарихын, аның дини үзенчәлекләрен чагылдыра. Музейны оештыручы Варенский районы татар җәмгыяте җитәкчесе Людмила Гайдукявичене. Ни өчен татарлар аз яшәгән авылда татар музее ачылган соң? Авылның икенче бер урамында танылган литва язучысы Винцас Мицкявичюс-Кревенең музей-фатиры урнашкан hәм бирегә hәрвакыт туристлар йөри, экскурсияләр оештырыла. Шуны истә тотып, Л. Гайдукявичене да, халкыбызның тормыш-кљнкњрешен чагылдырган утар да игътибарсыз калмас дип, музей ачарга була. Аның башлангычы Литва татарлары берлегендә яклау таба, шулай итеп музейга экспонатлар туплана.

«Литва татарлары» музее ачылышы тантанасында Вильнюс, Каунас, Алитус, Друскининкайда яшәүче милләттәшләребез, шулай ук Варенский районы җитәкчеләре дә катнашты.

Үзбәкстан каһарманы

Татар боксчысы Руслан Чагаев Үзбәкстанның милли героена әверелде. Апрель аенда Германиянең Штуттгарт шәһәрендә WBA  версиясе буенча суперавыр үлчәүдә ул рус көрәшчесе Николай Валуевны җиңгәннән соң, республикада берничә көн рәттән бәйрәм чаралары тынып тормады. Бу көннәрдә исә  Үзбәкстан Президенты Ислам Кәримов Указы нигезендә Руслан Шамил улы Чагаев “Аеруча зур хезмәтләре өчен” дигән орден белән бүләкләнгән. 

(«Интертат.ру» агентлыклары, «Татар–информ», www.kabmin.tatar.ru сайты хәбәрләре файдаланылды)

ШӘХЕСЛӘР

Суфия апа — Алимовлар нәселенең сакчысы

Алимовлар нәселе мишәрләр арасында бик күренекле нәсел. Бу нәселнең вәкиле 1917 елның 7 апрелендә туган Суфия апага быел 90 яшь тулды! Нижгар тарихчылары ничек чыккан дип уйлыйсыз? Бик кызык вакыйга ул. Мәскәү культурологы Джаннат Маркус бер төркем журналистлар белән Мароккода реклама турында катнаша. Турның оештыручысы һәм гиды Мароккода элита туризмы белгече Юлия Зельдич була. Ислам турындагы сөйләшүләрнең берсендә Юлияның нәкъ шул теге «Мәскәү Җәмигъ мәчетендә имам булып хезмәт иткән Алимовлар нәселеннән» икәне ачыклана. Шулай итеп Маркус Юлиянең әбисе  Сфия Алимова турында белештереп, аның белән очраша.

Аңа махсус Казан каллиграфы Нәҗип Наккаштан Суфия апа исеме белән Тугра ясата. Маркусның тормыш иптәше дә күмер белән ясалган ике портретын бүләк итә. Ә Суфия апа Маркуска Алимовлар нәселе турында сөйли, бик күп кызыклы фотографияләр күрсәтә. Мондый очрашулар вакытында әби-бабайларыбызны искә алу, Корьән уку, дога кылу мөселман йолаларыбызның бер өлеше. Өлкәннәр белән аралашмый торып узганнарны белеп, тарихның сулышын тоеп булмый, йолаларны да югалтмый тапшыруның бер юлы ул. Юкка гына бит «Җәннәт аналарыбызның аяк астында» диелмәгән…

Нижгар тарихы, аның күренекле кешеләрен әллә кайлардан эзләп табып, алар турында китап-газеталарда материаллар бастыручы, энциклопедик сүзлекләр, китаплар чыгаручы Дамир хәзрәт Мөхетдинов бу эштән, әлбәттә, читтә кала алмый. Аның белән, шулай ук Нижгар тарихына битараф булмаган студент, Сафаҗай авылы егете Ильдар Нуриманов та Мәскәүгә барып, Суфия Абдрахман кызы Алимова белән очраштылар. Аларны Суфия апаның кызы Эльмира Анатольевна каршы алды.

Билгеле булганча «Ислам в Российской Федерации» сериясеннән булган Мәскәү һәм Мәскәү тирәсендә яшәүче мөселманнары турында басма өстендә эш бара. Бу сериянең беренче басмасы Нижгар мәселманнарына багышланган иде. Әлбәттә, анда Алимовлар нәселенә кагылышлы материаллар да бар иде. Ә инде Суфия апа белән очрашу тагын да кызыграк, тулырак мәгълүмәтләр тупларга мөмкинлек бирде.

Алим – гарәпчәдән мәгънәсе –белемле, галим кеше.

Алимовлар нәселе мишәрләр арасында бик күренекле Абдулҗәмиловлар һәм Биккинниннар гаиләсенең бер тармагы. Алар Нижгар якларында 19-20 гасырларда имамнар, абызлар, ишаннар буларак билгеле булганнар. Әмма иң мөһим рольне бу гаилә Мәскәү мөселманнары тарихында икенче мөселман мәхәлләсе барлыкка килүендә уйнаган (1894-1928ее.).

Алимның хәзерге Кызыл Октябрь районы Куйсуы авылында беренче мәчет имамы Биккинин Абдулҗәлил мулланың улы икәнлеге билгеле. Ә инде бөтен Нижгарга күренекле Абдулҗәмилов Садек Биккинниның улы Юнысның оныгы. Аның туган йорты хәзерге вакыткача сакланып калып, бик күпләр өчен изге урын санала.

Ә Алимовлар гаиләсенең башка вәкилләренә килгәндә алар тарихка хәзерге Мәскәү Җәмигъ мәчете имамнары буларак кереп калдылар. Алар турында барча мәгълүмәтләрне бергә җыеп сезгә дә тәкъдим итәбез.

Алимов Бәдретдин Али улы, Биккинин Абдулҗәлилнең оныгы – Икенче Мәскәү мәчетенә (хәзерге Мәскәү Җәмигъ мәчете) нигез салучы һәм аның беренче имамы. 1894 елда ук, Николай 2 тәхеткә утырган елны ук икенче мәчет төзергә рөхсәт сорап гариза язуы билгеле. Бу гаризаны ул «Мәскәүдә мөселманнарның бик күп булып, Замоскворечье мәчетенең бары тик 1500 кеше генә сыйдыра алуы» белән нигезли. Бу гариза патша тарафыннан 1903 елда ук хуплана. Шунда Бәдретдин мулла уллары Сафа белән Абдрахманны мәчет төзергә акча җыю өчен Рәсәй буйлап Кытай чигенә кадәр озын-озак юлга чыгарып җибәрә. Бу мәчет бик кыска арада, 1904 елның май-сентябрь айларында төзелеп бетә. Аны төзүгә Агеевлар гаиләсе, шәһәр мөселманнары, бигрәк тә Азеев ??? татары Ерзин уллары белән зур өлеш кертә. Инде 1904 елның 27 ноябрендә яңа мәчетнең имам-хатыйбы Бәдретдин хәзрәт беренче намаз укырга рөхсәт сорап үтенеч яза. Мөфти М. Солтанов белән мәчетнең попечительләре арасындагы хатлар сакланган. «Бәдретдин мулла Алимовка вакытлыча имам-хатыйб вазифаларын башкарырга рөхсәт» сорап язган хатка мөфти «минем тарафтан киртә юк» дип җавап бирә. «Вакытлыча» дигәне мулланың өлкән яшьтә булуы белән аңлатыла торгандыр. Шуңа күрә дә, архив документларыннан күренгәнчә Бәдретдин мулланың улы Сафа баштан ук икенче имам булып хезмәт итә.

Сафа Бәдретддин улы Алимов

Алимов Сафа (Мөхәммәд-Сафа) Бәдретдин улы – Икенче Мәскәү мәчетенең (1920-21) имамы. Әтисе вафатыннан соң аның вазифаларын үз өстенә ала. Сафа мәчет ачылган көннән бирле шунда мулла булып хезмәт итә. 1904 елның 19 декабре белән билгеләнгән документтан күренгәнчә, ул вакытта Сафа «Выползов тыкрыгындагы мәчет администраторы, мәхәллә каршында финанслар өчен җаваплы» була. Ул революциядән соңгы елларда да бу мәчетнең имамы була. 1919-1920 еллар башында ул Соловки лагерена сөрелеп, шунда 1921 елда вафат була. Мөселманнар өчен ул иман өчен, үзенең актив дини эшчәнлеге, ныклы ихтыяры өчен газаплар кабул иткән шәһит. Сафа хәзрәтне кулга алганнан соң имам вазифаларын чыгышы белән  Нижгар ягыннан булган Абдувәдүд Фәттәхетдинов башкара башлый. Ә Сафаның бертуган энесе Абдурахман Алимов шул ук мәчеттә мулла булып хезмәт итә. Аның икенче абыйсы Фатех Бәдретдиновның да Мәскәүдә яшәгәне билгеле. Тагын бер туганнары Сәләхетдин Бәдретдин улы Алимов Куйсуы авылы икенче җәмигъ мәчетендә мәчетендә имам була. 1914 елдан беренче мәчет мәхәлләсе җитәкли. Беренче бөтендөнья сугышында катнашучыларга ярдәмгә акча җыюны оештыра. Совет хәкимлеге вакытында да мулла хезмәтен дәвам итә. Аның улы Үмәр Печә авылы мәктәбе укытучысы булып эшли.

Сафа хәзрәтнең хатыны Мөршидә Касимов шәһәреннән муллалар нәселеннән, дини белемле була, Корьәнне яттан белә. 1920 елларның уртасына чаклы Җәмигъ мәчете каршындагы дини училищеда укыта. Аларның ике кызлары булып, мәчет янәшәсендә яшиләр.

Абдрахман хәзрәт - иманыбызга тугры булып кала

Алимов Абдрахман Бәдретдин улы 1920-24 елларда Мәскәү Җәмигъ мәчетенең имамы була. Бәдретдин мулланың олы улы Сафадан соң җиде ел соңрак туган улы. Әтисенең кушуы буенча абыйсы Сафа белән Рәсәй буйлап Кытай чигенә чаклы сәяхәт кылып мәчет төзелешенә акча җыялар. Аннан соң 6 ел буе Гарәбстанда белем ала. Белемле гарәпләр арасында аралашу теле булган француз телен яхшы белгән. Әтисе кушуы белән Җәмигъ мәчетендә мөәдзин булып хезмәт итә. Абыйсы Сафаны кулга алган вакытта мәчеттә имам була. Абыйсы артыннан аны да Лубянкага сорау алырга чакырта башлыйлар: ике тапкыр төнлә алтышар сәгать сорау алалар. Аны «халык дошманы» дип Соловкига сөрелгән абыйсының гаиләсенә кеременең яртысын биреп барасың дип гаеплиләр. Чекистлар ярдәм итүне туктатуны таләп итәләр. Әмма Абдрахман моңа риза булмый. Аның француз телендә укуын, «Правда» газетасын алдыруын белеп, аны да тыялар. Икенче тапкыр сорау алуда аңардан «мөселманнар каршында Аллаһка каршы чыгыш ясап, кешеләрне атеист булырга өндәргә» кушалар. Абдрахман катгый рәвештә риза булмый, шул ук төнне аны инсульт ега. Ун көннән соң, 1928 елның февралендә ул Мәскәүдә вафат була. Җәмигъ мәчетенең капкасы төбенә килеп туктаган катафалкның кирәге булмый. Мөселман кардәшләре аны бөтен Мәскәү буенча Данилово зиратына чаклы кулларында күтәреп баралар. Бу вакыйганы Мәскәү мөселманнарының большевикларга каршы беренче ачыктан-ачык каршы чыгуы дип атарга була.

Абдрахман хәзрәтенең ике хатыны була. Беренче хатыны Мәликә 47 яшендә үлеп китә, аннан улы Исмаил кала. Икенче тапкыр Хәдичә Бобровага өйләнә. Хәлле гаиләдән чыккан бу хатыннан Суфия исемле кыз туа.

Суфия апа- Алимовлар нәселенең сакчысы

1917 елның 7 апрелендә туган. Аның балачагы бабасы Бәдретдин имам-хатыйб вакытында Мәскәүнең Выползов тыкрыгында төзелгән агач йортта уза. Беренче дин дәресләрен ул Соловки лагерендә үлеп калган Сафа абзыйсының хатыны Мөршидә абыстайдан ала. Беренче классны мәчеттән ерак түгел урнашкан татар мәктәбендә тәмамлый. Калган классларда ул Дуровлар йорты янындагы рус мәктәбендә укый. Баштагы елларны бары тик татар телендә генә сөйләшә.

Әтисенең вафатыннан соң гаиләсе белән бергә ул да ачлык кичерә. Чөнки совет хөкүмәте гаиләләрен азык-төлек карточкасыннан мәхрүм итә. Аларны ачлыктан ул вакытта зур бер предприятиедә баш бухгалтер булып эшләүче Абдрахман Алимовның беренче хатыныннан туган улы Исмаил коткара.

Суфия туташ Польшада имение управляющие булып эшләгән, соңрак Одессада, Мәскәүдә яшәгән Анатолий Наумович Зельдичка кияүгә чыга. Ташкентта эвакуациядә чакта аларның уллары Эдуард, соңрак кызлары Эльмира туа.

Суфия Абдрахмановнаның өендә 19-20 гасырлар чигенә кагылган бик күп тарихи фотографияләр бар. Аларда Мәскәү татарларының, Алимовлар гаиләсенең тормышы, көнкүреше бик ачык чагыла. Кайберләренең арткы ягында иске татар телендә гарәп шрифты белән язылган искәрмәләр дә бар. Суфия ханым әйтүенчә, бабасыннан калган зур гаилә фотоальбомы барча ишекләр ачык булган җеназа көнне юкка чыга. Кемнәрдер Абдрахман Алимовның нәселе турындагы хәтер юкка чыксынга, исеме онытылсынга бик тырышкан. Әмма Суфия апа – бу нәселнең сакчысы, 90 яшьтә булуына карамастан барлык исемнәрне истә тотып, узганнарның бик күп детальләрен хәтерләп, үзе белгәннәрне башкалар белән дә бүлешә. Аллаһның киң рәхмәте булсын аңа!

Ж. Маркус
З. Ахмадуллина

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ МИШӘРЛӘР 

Өләзән утравы

Пенза өлкәсендә, соңгы сан алу мәгълүматларына караганда, йөз меңләп татар яши.  Алар күбесенчә Городище, Кузнецк, Неверкино, Сосновобор районнарында тупланып яшиләр. 41 авылда — татарлар гына, 15ендә башка халыклар (рус, мукшы, чуаш) белән бергә яшиләр.

Өлкәнең үзәге — Пензада татарлар саны утыз меңгә якын (барлык халкы – 600 мең). Идел буе Болгарына, Алтын Урдага кергән Урта Сура буйларында татарлар элек–электән яши. Пенза өлкәсе рус дәүләтенә кушылгач, Темников hәм Касыйм йомышлы татарлары килеп урнаша башлый.

Пенза өлкәсе турында менә шушы мәгълүматыбыз гына иде. Без ике галим, бер аспирант hәм мин, журналист, Пенза өлкәсе, Городище районының Урта Өләзән авылына фольклор экспедициясенә юл тоттык. Шунда берьюлы мондагы халыкның хәле, тормышы–көнкүреше, гореф–гадәтләре белән дә

Сәнәгать һәм икътисад

Европада ииң зур татар авылы Урта Өләзәннең «бай авыл» дигән даны әллә кайларга таралган. Өләзән турында сүз чыкканда, гадәттә: «Анда бөтенесе дә ике катлы йортта яши hәм йорт саен икешәр–өчәр машина бар», дип тел шартлаталар. Бу сүзләр дөреслеккә бик якын hәм лаеклы рәвештә әйтелә, чөнки монда уңган, эшлекле, тырыш халык яши.

Совет заманында Өләзәндә заманча, алдынгы совхоз урнашкан булган. Ничә йортка керсәк тә, олырак яшьтәге кешеләр ул заманны, бигрәк тә Кязим Шаhазам улы Дебердеев (хәзер эшмәкәр hәм өлкә татарларының милли–мәдәни оешмасы җитәкчесе) совхоз директоры булган чорны сагынып искә ала. Юкка түгел: совхоз миллионер булган! Ул бигрәк тә суган үстерүдә алга киткән. Өләзән суганын капиталистик илләргә пошлинасыз экспортка озатуга тикле ирешкәннәр! Продукциянең югары сыйфаты өчен Кязим Дебердеевка Израильдә, Алтын биржада Алтын Клише тапшырылган.

Хәзер элеккеге система җимерелгән, совхоз таркалган. Җир пайлары бүлеп бирелгәч, күп кеше аны эшкәртә дә алмый инде җирләр кысыр кала.

Шулай да халык кул кушырып утырмый: монда итчелек, ит эшкәртү үсеш алган. Авылда казылык (колбаса) hәм казы цехлары берничәү. Өләзән казылыкларын hәм итләрен Мәскәүдә дә, Питерда да, Казанда беләләр hәм яраталар. Алаша (ат) ите популяр. Кязим әфәнде сүзләреннән аңлашылганча, тугыз мең кешелек авылда мең ике йөз баш ат асрыйлар. Хәер, атлар биредә спорт өчен дә асрала. Кязим Дебердеев өлкә губернаторы ярдәмчесе булган заманда зур ипподром салынган, хәтта Урта Өләзәннең эмблемасын да яшел фондагы ат рәсеме бизи.

Дәүләт тарафыннан якланган эш урыннары булмагач, күпләр бизнес белән шөгыльләнергә тотынган. Авылда 52 кибет эшли, диделәр (без аларның берничәсен генә күрергә өлгердек). Базар да гөрли. Монда хәтта укытучылар, клуб хезмәткәрләре арасында шәхси кибет тотучылар бар. Мәскәүгә, Мәскәү өлкәсенә шабашкага китүчеләр, автомобиль белән йөк ташырга ялланучылар күп. Картлар исә, hәр җирдәге кебек үк, дәүләт пенсиясенә яши.

Өләзәндә hөнәрчелек онытылмаган авылның агач осталары, тимерчеләре, комганчылары, тимерне матур итеп коючылары, чигүчеләре белән очраштык. Шундыйларның берсе Мөкатдәс Бараев рәссам hәм агач эше остасы. Ул юкә агачыннан чын сәнгать әсәрләре скульптуралар юна. Өендә аның әсәрләреннән музей ясарга да булыр иде. Эшләрен сатмый, кешеләргә бүләк итәргә ярата. Аның «Бөркет hәм елан» әсәре Татарстан Республикасы Президенты резиденциясен бизи.

hәр төбәк үзенең иң төп байлыгы кешеләре белән атаклы. Пенза өлкәсеннән дин эшлеклесе hәм язучы Муса Бигиев, язучылар Заhир Бигиев, Кәрим Тинчурин, Шамил Усманов, Гадел Кутуй чыккан.  Агишевлар, Акчуриннар, Бәхтиевләр, Бибарсовлар, Богдаловлар, Дашкиннар, Дебердеевлар, Кильдеевлар (Гильдеевлар), Кирасировлар,  Пончаевлар, Портузенковлар, Сәнҗаповлар, Янгуразовлар, h.б. өкәдә генә түгел, Россиядә дә ишетелә торган, колакка таныш фамилиялә

Тел һәм мәгариф

ТТөрле районнарда яшәүче татарларның сөйләме үзара охшаш булса да, hәрбер авылның «үз диалекты» бар, дияргә була. Урта әләзәнлеләр, мәсәлән, көйләп, аерым иҗекләрне сузыбрак сөйли, тик башка мишәрләрдән аермалы буларак, «ц»лаштырмый. Ө янәшәдәге Түбән hәм Югары Өләзәндә үзгәрәк сөйләм. Җирле халык моны болай аңлата: бер авылга Себер татарлары белән Касыйм татарлары килеп утырган,  икенчесенә Темников белән Өстерхан яисә Сарытаудан, өченчеләре бүтән яктан. Төрек теле белән охшаш сүзләр шактый булуына игътибар итми калмыйсың. Гомумән, мишәр сөйләмендә уртак төрки сүзләр яхшырак сакланган, шуның исәбенә мишәрләрнең сүз запасы да бай, анда әдәби телдә бөтенләй булмаган төшенчәләрнең атамасын табарга була. Ләкин менә шул тел байлыгы киләчәктә дә сакланырмы анысы икенче мәсьәлә.

Татарлык, аңлашылса кирәк, өлкәнең авылларында күбрәк сакланып калган. Өлкәнең 29 мәктәбендә татар теле укытыла. Пензаның үзендә, Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетыннан алынган мәгълүмат буенча, Асия Мәхмүтова җитәкчелегендә якшәмбе татар мәктәбе эшли.

Урта Өләзән халкы белемгә омтылуы белән сокландырды. Монда гаиләләр күп балалы (кимендә өч) булса да, ата–ана аларның барысын да югары белемле итәргә тырыша. Өләзән егетләре hәм кызлары Мәскәү, Питер, Самара, Тамбов, Пенза вузларында экономист, юрист, дизайнер, төзүче h.б. кебек абруйлы hөнәрләр ала. Авылда мондый hөнәр ияләренә, кызганыч, эш юк. Шуңа күрә

Мәдәният

Урта Өләзәндә «тәлинкә» ярдәмендә татарча тапшырулар караучылар бар. Милли мәдәнияткә ихтыяҗ күпмедер дәрәҗәдә шуның белән канәгатьләндерелә алыр иде кебек. Тик милләттәшләр ТНВ каналы тапшыруларының эчтәлегеннән канәгать түгел. Алар татар телендә күбрәк тирән эчтәлеккә ия, мәгънәле программалар, спектакльләр, тарихи тапшырулар, әйбәт белгечләр белән кызыклы очрашулар көтә. «Ө русча тапшыруларны, фильмнарны без йөзләгән рус каналыннан да карыйбыз», диләр алар.

Дөресен әйткәндә, телевидение мондагы татарларны татар дөньясы белән бәйлүче җепләрнең иң мөhиме дияргә дә ярый. Чөнки татар телендә газета–журналлар hәм басма продукция алдыру юк дәрәҗәсендә Россия почтасы өлкәдә Татарстан матбугатын таратмый, диделәр. Өлкәдә татарлар өчен газета чыкмый, теле–радиотапшырулар бөтенләй юк. Ярый, әйбәт итеп каршы алсалар, Казан артистлары килеп китә. Ләкин аларның да таләпләре зурдан хәзер, билет акчасын бик мул каерырга исәп тоталар, әйтерсең, идеаль рухи азык вә тәрбия бирәләр... ДВД, видеоязмалар кайтартыла. Дөрес, авылның үз мәдәни учаклары ике мәктәп, клуб, китапханә исән. Рухи азыкны да шулар бирергә тиеш була.

Клубта яшьләр өчен дискотекалар уза, аларга алтышар йөз кеше килә икән. Шунысы үзенчәлекле, Урта Өләзән дискотекаларына башка авыллардан килњчеләр булмый икән: егетләр гайярь монда. Ө авыл яшьләре арасында иң хөрмәтле кеше дискотека оешты ручы Йусеф Бухминов hәм клуб методисты Асия Сәнҗапова. Мәдәни тормыш күбрәк алар тирәсендә кайный. Йусеф үзе җырлый да, бии дә, балалар өчен җыр–бию түгәрәкләре дә оештыра. Кыскасы, эшләгән халык, булдыра алганча, күңел ачарга тырыша.

«Күңел ачу»ны Урта Өләзәндә чын мәгънәсендә аңлыйлар: монда, кайбер башка татар авылларыннан аермалы буларак, урамда исереп йөрүчеләр, наркоманнар күренми. «Күпчелек кибетләрдә хәмер сатылмый», дип тә белдергән иде безне авыл белән таныштырган, каршы алып урнаштырган Кязим Дебердеев. Аракысыз үтүче туйлар да еш була икән. Дөрес, соңгы араларда халыкта милли аң кимиме, әллә телевизор әшәкелеккә ныграк өйрәтәме: хәмерле  мәҗлесләр калка, диләр әләзәнлеләр. Глобальләшү заманында, күрәсең, Урта Өлзән кебек милли рухлы hәм динле «утрау», цитадельгә дә борынгыдан килгән үзенчәлекләрен, гореф–гадәтләрен саклап калу җиңел түгелдер. Гәрчә авылда ун мәчет, ике мәдрәсә булса да. Гәрчә мондагы халык арасында Иван Грозныйга буйсынмаган, динен сатмаган 39 морза токымнары яшәсә дә. Сүз уңаеннан, Кязим Дебердеев фабрикант Дебердеевларның турыдан–туры варисы...

Шулай да динле әле монда халык, хаялы, әдәпле. Авылда, кемдер ихлас дингә бирелеп, кемдер модага ияреп булса да, хатын–кызлар яулык бәйләгән, озын итәк кигән. Яше–карты шулай. Традицияләрен дә мөмкин кадәр сакларга тырышалар. Мәсәлән, кешеләр монда саф татар–мөселман исемнәрен горурлык белән йөртә. Шуңа күрә, әйтик, туксан яшьлек әби дә, яңа туган сабый да биредә бары тик Мәрьям, Хава, Өминә h.б., ә бернинди дә Тереза, Диана, Камилла... түгел! Шунысы кызык та, гаҗәп тә булды: Өләзән халкы читләр йогынтысын бик кабул итеп бетерми кебек: үз көче белән эшләргә тырыша, үзенчә яши бирә, хәтта киленнәрне дә үз милләтеннән, үз авылыннан алуны кулай күрә. Катнаш никахлар юк диярлек.

Туйларда (мәҗлестә hәм видеоязмада күрдек) ирләр, хатыннар, яшьләр аерым табыннарда утыра, әмма күңелле, матур ял итә. Тагын бер нәрсә бик тә күзгәөресрәге, колакка) ташлана: әләзәнлеләр җырында, татарга хас мелизмнар белән бергә көч, горурлык, хөрлек яңгырый. Өмма Урта Өләзән халкының иң көчле, иң милли ягы ул кунакчыллык. Өләзәнлеләрнең чыннан да кунакчыл халык икәнлегенә без ү

Рузия Сафиуллина, Казан

Безнең балалар

Җинаятьче булып
Тумый балалар.
Шайтан сабакларын
Урамнан алалар.

Иленә, халкына
Шәфкатьле балалар
Көтәләр авыллар,
Көтәләр калалар.

Хәерле балалар,
Үссә нужа күреп,
Кешеләр үтермәс
Фатирларга кереп.

Әтисез-әнисез
Бәхетсез балалар -
Рәсәйнең тәнендә
Уңалмас яралар.

Әтиле-әниле
Ятим балалар да -
Яңгыр арты үскән
Гөмбә калаларда.

Аллаһны бар дигән,
Бер дигән аналар
Фәрештә балалар
Үстерә алалар.

Балалар саф булса,
Саф булыр илебез.
Бәхетле көннәрнең
Кояшын күрербез.

Коткарыйк балаларны

Бөреләнә, яфрак яра,
Чәчәк ата илебез.
Туачак таңнарыбызны
Балаларда күрмибез.

Әтисез-әниләрсез
Илдә миллион бала.
Зур шәһәр урамнарында
Бомжлар булып кала.

Чирәм җирләрне сөрмибез,
Чәчмибез далаларны.
Бәхетсезлектән коткарыйк
Гөнаһсыз балаларны.

Күл өстен үлән капламый
Булса дулкынлы, җилле.
Сукырларча алга барып,
Батарга бирмик илне!

 

Өхмәт ага Бәюсов

БЕЗНЕҢ ИСЛАМ

Балаларга тәрбия бирү

Хөрмәтле газета укучыларыбыз! Сезгә «Безнең Ислам» исеме астындагы даими рубрикабызны тәкъдим итәбез. Ул газиз баласын Ислам дине рухында, гореф-гадәтләребез һәм милли йолаларыбызга таянып тәрбияләргә теләгән һәркем өчен кызыклы һәм кирәкле дип саныйбыз. Аның алып баручысы Мөнир Беюсов өлкәбезнең халык шагыйре Әхмәт ага Бәюсов оныгы. Ул

Мәскәү югары Ислам колледжында укыган, Мәдинә югары Ислам «Җәмия әл Исламия» университетын тәмамлаган. Нижний Новгород Җәмигъ мәчетендә имам, «Маһинур» мәдрәсәсендә гарәп теле һәм дин сабаклары укыта.

Белгәнебезчә һәр бер иманлы, мөселман кеше үз баласына яхшы-ислами тәрбия бирергә тырыша, киләчәктә аның шәфкатьле, тәүфикълы кеше булуын телидер. Әгәр дә без Корьәннең аятьләренә һәм Пәйгамбәребезнең сөннәтенә яхшырак карасак, Ислам динебезнең тәрбия дигән нәрсәгә зур әһәмият бирүен аңларбыз. Һичшиксез, балаларны динебез кануннары буенча тәрбияләү, аларны укыту һәм иманлы кешеләр итеп үстерү, безнең җилкәләребезгә йөкләнгән зур фарыз гамәлдер. Раббыбыз моны раслап, безгә Корьәнендә хәбәр итә: «Ий Аллаһка иман китергән бәндәләр! Үзләрегезне вә үз гаиләләрегезне тәмугъ утыннан саклагыз! Ул тәмугъ утының янгычы кешләр һәм ташлар булыр».(Тәхрим 6). Ягъни, ий кешләр, балаларыгызны һәм хатыннарыгызны укытыгыз, аларга хәлегездән килгән тикле күркәм тәрбия бирергә тырышыгыз, үзләрен дингә, хәләлне хәрамнан аерырга өйрәтегез – шуның белән сез аларны һәм үз үзегезне тәмугъ утыннан саклап калырсыз – дип Раббыбыз адәмнәргә нәсихәтен бирә.

Рәсүлебез хәдисләрендә әйтте: «Балаларыгызны хөрмәт итегез һәм аларга тәрбия бирегез!» (Ибн Мәдҗә), «Балаларыгызны һәм йортыгызда яшәгәннәрне күркәм әдәпкә өйрәтегез вә аларны тәбиялягез» (Абд-ар-Раззак).

Белгәнебезчә, һәрбер ата-ана кеше балалары өчен Кыямәт көнендә Аллаһы Тәгалә каршына басып җавап кайтарачак. Кайбер хәдисләрдә: «Кыямәт көнне кеше үз балалары өчен җавап кайтармыйча аякларын җирдән өзәлмәс» — диелгән. Мөселман кеше бу нәрсәләрне һаман да исендә тотып баласына яхшы дини тәрбия бирергә тырыша. Әгәр дә без балаларыбызны Раббыбыз кушканча үстермәсәк, аларны дингә-әдәпкә, гореф-гадәтләребезгә өйрәтмәсәк, андый балалар безгә бу дөньяда да, ахирәттә дә кайгы вә хәсрәт кенә булып торырлар. Бүгенге көнебездә азган, бозылган, шайтан юлына баскан яшьләребез бигрәк күп. Яшүсмер арасында исетркеч эчемлекләр эчү, наркотиклар куллану таралган. Күп очракта моның сәбәбе ата-ананың балаларына карата гафиллекләре булып тора. Шуның өчен Ислам динебез балаларның тәрбиясенә һәр беребезгә дә зур ихтирам белән карарга куша.

Баланың эчке дөньясы

Баланың яшь чагы үзенә бер төрле кызыклы, матур, уен һәм әкият дөньясыдыр. Шуңа күрә Ислам дине хайван һәм адәм портретларына негатив яктан караса да, балаларга  төрле хайван вә кеше сүрәтендәге булган уенчыкларны сатып алырга безгә рөхсәт итә.

Бала гомеренең беренче ике елы бик тә мөһим, чөнки шушы ике елда аның зиһенендә ышанычлык сыйфаты салына. Бу чорда бала әти-әнисенең мәхәббәтенә бигрәк тә мохтаҗ.

Ата – ананың баланың янында кубрәк булулары

Мөселманнар яхшы аңлыйдыр, балалар бакчасы нинди генә әйбәт булмасын, нинди генә анда яхшы тәрбиячеләр булмасын, алар барыбер беркайчан да туган ананы һәм аның мәхәббәтен алыштыра алмаслар. Бала җиде яшенә тикле күбрәк анасы янында булырга тиеш, чөнки шул вакытта баланың канына туган анасының күркәм сыйфатлары кереп каладыр.

Ата кешегә дә баласы янында ешрак булырга кирәк. Ул баласын үзе белән мәчеткә алып барып, нечкә кулына акча тоттырып мескен кешегә сәдака бирдерсә, янында басып намаз, Корьән укыса, ул шушы гамәлләре белән аңа үрнәк булып торыр.

Пәйгамбәребез бер хәдисендә ата кешенең баласын тәрбияләүдә зур ролен исбатлап: «Ата кеше тарафыннан балага бирелә торган иң кыйммәтле зат, ул — яхшы тәрбия.» — дигән. (әт-Тирмизий)

Кайвакытларын, Аллаһның илчесе кечкенә баласын ике кулына тотып намазларын үти иде вә шушы гамәле белән аңа яхшы әхләкый үрнәк күрсәтә иде. Әгәр дә берәү баласы янында басып тәмәке тартса, дуслары белән исерткеч эчемлекләр эчсә, хатыны белән орышса, кемне булса алдаса, — шуның белән ул аңа яман, начар үрнәк күрсәтер. Халкыбыз арасында шундый сүз бар: начар гаиләләрдә начар балалар була. Ләкин, дөрес әйткәндә балалар начар түгелдер, аларның ата-аналары начардыр. Балаларының начар булуына алар үзләре үрнәк булып торганнардыр.  

Балаларны укыту вә тәрбияләу мәсәләсе

Безгә балаларыбызның укуларына, белем алуларына да зур ихтирам белән карарга кирәк. Аллаһы Тәгалә Корьәндә әйтә: «Әйт, галимнәр белән наданнар бер дәрәҗәдәме?» (Әз-зумәр 9).

Яшь балаларның зиһеннәре яхшы була, һәр бер күргән вә ишеткән нәрсәләрен алар тиз рәвештә исләрендә калдыралар. Шул мөмкинчелекне кулланып балаларга төрле телләр өйрәтеп калдырырга кирәк. Мәсәлән, аларга яхшы иттереп туган татар телләрен, рус һәм англиз телләрен өйрәтергә була. Яшьлек чакта өйрәнгән нәрсәләр картлыкка хәтле башта кала, ул ят телләр балага киләчәктә бигрәк тә кирәк булыр. Күп телләр белүе аңа киләчәгенәдә, укуында, мәктәптә, университетта, гомумән тормышы буенда ярдәм итәчәк. Рәсүлебез бер хәдисендә: «Әгәр дә кем бер халыкның телен өйрәнсә — шул кеше үз үзен ул халыкның усаллыгыннан саклап калыр», — дигән. Белем баланың башына күктән төшми. Баланы укыту вә тәрбияләү мәсәләсе, ата-ананың зур мәтди вә  рухи көчләре белән нык тоташкан. Зур көч  куйгач кына бу мәсәлә чишелә башлый. Җае булса балага чит ил телләрен өйрәтүдә репетиторлар ярдәменә килергә була. Бүген шәһәрләребездә репетиторлар,-укытучылар бик күп, алар мәктәпкә тикле балага тел сабакларын, дөрес иттереп сөйләү кагыйдәләрен өйрәтсәләр, аңа мәктәптә укырга җиңелрәк булыр.

Баланың психик һәм физик торышларын да онытырга ярамый. Мөселман адәмнең кечкенә баласы иҗтимагый яисә әхлакый яктан булсын, ул төрле яктан үсеш күрергә тиеш. Әгәр дә бала нинди дә булса ярамас зат эшләсә, яисә бер начар сүз әйтсә, аны кыйнарга ярамый, чөнки Пәйгамбәребез балаларын беркайчан да кыйнамады. Балага акыллы, төгәл рәвештә, үзен итәгеңә утыртып ярамаган нәрсәләрне аңлатырга кирәк. Баланы кечкенә вакытыннан ук алдарга өйрәтергә ярамый. Әгәр дә ата кеше өйгә берәү шалтыраткач: “Улым, бар, мин өйдә юк дип әйт”, – диеп баласына мисал күрсәтсә, аның янында сүгенсә, алдаса, баласы да атасына охшап үсәчәк.    

Баланы  кечкенә чактан ук олы кешләрне хөрмәт итәргә өйрәтергә кирәк. Әгәр дә ул әти-әнисен, әби бабасын кечкенә чагынннан ук тыңламаса, зур үскәч ул, әлбәттә, аларны тыңламаячак. Аны гигиенага-чисталыкка-пакьлыкка күнденрегә яшьтән үк кирәктер, чөнки Ислам динебез назыйфь дин, вә безне назыйфьлеккә чакыра.

Баланы яныгызга утыртып дини хикәяләр тыңлатыгыз. Балалар өчен басылган дини китапларыбыз күп, ул китаплар аларны динне олыларга һәм сөяргә өйрәтер.

«Ислам на Нижегородчине»: энциклопедик сүзлек/коллект.автор; төзүче һәм җаваплы редактор Д.В.Мөхетдинов. Н.Новгород: «Мәдинә» Нәшрият йорты, 2007. 210 бит., ил. – (Россия Федерациясендә Ислам; 1 чыг.)

Бу энциклопедик сүзлек «Россия Федерациясендә Ислам» сериясеннән беренче басма. Җәмгыять тарафыннан Нижгарда Ислам тарихы һәм аерым шәхесләр турында кызыксыну арту сәбәпле, беренче басма Нижгар тематикасына багышлана.

Энциклопедиядә тарихи характердагы мәкаләләрдән тыш Ислам кануннары һәм йолалары, күренекле дин әһелләре белән таныштыручы, шаригатьнең нигезләрен аңлаткан дини хезмәтләр дә кергән. Бу басма Ислам дине һәм Нижгар мөселман җәмгыяте белән кызыксынган күп санлы укучылар өчен файдалы белешмә буларак кызыклы.

«Нижгар татарлары энциклопедиясе» Киң аудиториягә тәкъдим ителә торган бу сүзлек–энциклопедия иң элек халкыбызның атаклы исемнәре тарихка кереп калган һәм бүген танылган якташларыбызга багышланган. Алар арасында эшче һәм крестьяннар, инженерләр һәм галимнәр, укытучылар һәм табиблар, сәнгать һәм мәдәният эшлеклеләре, хокук саклау органнары хезмәткәрләре һәм хәрбиләр. Алар үзләренең яшәү рәвешләре, тырышлыклары, сәләтләре белән газиз Ватаныбызга, динебезгә, милләтебезгә күп файда китергән абруйлы һәм дәрәҗәле кешеләр.

Басманың нигезенә ике дистә ел буенча «Алар кемнәр?» дип аталырга тиешле китап өчен Рифат ага Ибраһимов тарафынан күренекле якташларыбыз турында җыелган биографик белешмәләр салынды.

Нижгар татарларына багышланган бу хезмәт, Нижгар тарихында гына түгел, бөтен Рәсәй тарихында иң мөһим вакыйга бу әйтергә була.

Бердәмлек юлында

Без Ниҗгар мишәрләре, бердәм, батыр, төпле халык!

Мәркәзебез Казан сәхнәләрендә «мишәр татарның каймагы!» — дип юкка гына җырламыйлардыр.

Безнең эраның башында Алтай якларыннан Европага күченеп килгән hуннарның төп нәселе агацирләр безнең бабаларыбыз икәнен тарих дәлилли. hунн атамасын татар исеме алмаштырса, агацирләр бүген мишәр исемен йөретәләр. Мишәрләрнең, ягъни гарәпчә әйткәндә, атлы казакларның, безнең төбәктә өйләр корып яши башлаган көннәрен, бергәлек бәйрәмебез итәсе иде.

Үрнәк итеп Татарстанны гына алыйк, анда ил туган җир итеп мең еллык Казанны түгел, Биләрне саныйлар.

Бу тормыш итү өчен, җир- урын сайлаган бабайларны ихтирам итү, нигезебезне барлау, йолаларыбызны саклау, киләчәк буыныбызны тәрбияләү өчен кирәк. Безнең төбәктә дә мондый җирләр бар, юкка гына авылларыбыз бер җепкә тезелгәндәй урыннашмаганнардыр, һичшиксез, аралашу, фикер алышу, киңәш итешү булган. Авылларыбыз берсе артыннан икенчесе төзелгән.

Димәк, бу төбәккә бабайларның килеп баскан көннәре туган көнебез, бергәлек бәйрәмебез, чөнки без Ходайга шөкерана кылып авылара дус, кардәшлек җепләре белән бәйләнештәге, бердәм халык булып яши бирәбез!

Менә шул затлы җиребезне билгеләү теләге белән, без төбәгебезнең абруйлы, укымыш җиде аксакалы белән очрашып, аларның дәлилле киңәшләрен hәм тәкъдимнәрен тыңладык:

Сәяр Вафа улы Сабиров

РСФСРның атказанган укытучысы, Пильна районының почетлы гражданины, «Туган як» өлкә татар газетасының К. Нәҗми hәм М.Ломоносов исемнәрендәге премияләр лауреаты, крайны өйрәнүче.

Безнең төбәктә дә мондый җир бар, бу Сафаҗай авылының беренче зиаратлары.

Салех мулла аль Сафаҗайлы яза башлаган, аннары анардан соң килгән муллалар дәвам иткән, соңында Ситдик бән Якуб егерме ел буена туплаган тарихи дәфтәрдә бу авыл 1451 елда төзелә башлаганы hәм шул каберлекләргә 9 ел үткәч 1460 елда беренче мәет кыз бала җирләнгәне язылган. Бу тарихи дәфтәр бәхәскә урын калдырмый, монда килеп утырган бабайларның шәҗәрәләре дә бар. Шулай ук Петрякс белән Краснай авыллары 50 елга соңрак төзелә башлаганы да язылган.

Бу авылда тарихны язу, белемгә омтылыш башта үк булганын Фәезхановларның, Хабибуллиннарның династияләре дә дәлили, чөнки бу нәселләрнең үзләрендә генә дә дистәләгән галимнәр бар. Бүгенгесе көндә дә бу авылдан төрле фән галимнәре чыга тора, димәк булган геннар югалмый саклана икән.

Рифат Фәттах улы Ибрагимов

«Туган як» газетасының почетлы редакторы. К.Нәҗми, Х.Фәезханов, М.Ломоносов исемнәрендәге премияләр лауреаты. Крайны өйрәнүче.

Сәяр абый дәлиләре белән мин риза, чөнки бу тарихи дәфтәр белән якыннан таныш. Төбәгебездә газета ачылгачта бу авыл кешеләре активлык күрсәтте.

Бүген дә башка авыллар белән чагыштырганда, сафаҗайлылар «Туган як»ка күбрәк языла киләләр. Беренче каләм осталарыда Сафаҗайдан булды. Бу авылдан газетабыз премиясе лауреатлары да дүртәү бит, димәк сәнгатькә, белем арттыруга әһәмият гасырлар аша килгән, югалмаган. 1960-1970 елларда бу авылда яшәгәндә сафаҗайлыларның сәхнә осталыгына соклана идек, үзебез дә спектакльләрдә катнаштык. Бу ышанычлы, тирән тарихлы авыл, төбәгебез тарихы да монда сакланачак. Бу тарихи зиаратларга, төбәк тарихында эз калдырган якташларыбыз исемлеге белән hәйкәл булдырасы иде.

Чынгызхан Азиз улы Азизов

Тарих фәннәре кандидаты, доцент.

Бердәмлек бәйрәмебез Сафаҗай авылында булу кирәк, чөнки авылларыбыз шул яктан төзелә башлаганы тарихтан билгеле. Сафаҗайлыларның бу төбәккә нигез салулары бер дә бәхәссез.

Мин егерменче гасыр урталарында райкомда фәнни белемнәр тарату җәмгыяте хезмәткәре булып эшләгәндә, бу авылның кешеләре hәм тарихы белән танышкан идем, искитәрлек тулы тарихлы авыл, зирәк, тормышка гашыйк халык.

Бу авылның Х. Фәезханов исемен йөрткән урта мәктәбе эшчәнлеге сөендерә, 300дән артык балага белем бирелә, укытучылар барысы да югары белемле, шул њк авыл кешеләре. 70 кә якын бала мәктәпкә кадәр балалар бакчасында югары сыйфатлы тәрбия ала, димәк, бу авылның киләчәге бар.

Төбәгебезне тагында берләштерү өчен, туган көн бәйрәмебез белән бер рәттән, бу изге җиргә hәйкәл-таш куясы иде.

Фазылҗан Абдулхак улы Гимранов

«Туган як» газетасын булдыруда зур өлеш керткән шәхесләрнең берсе, тарих укытучысы, крайны өйрәнүче.

— Өйе, бердәмлек кирәк, төбәгебезнең туган көнен билгеләү авылара дуслыкны тагын да ныгыта төшәр дип ышанам. Сафаҗайда тарихи дәфтәр сакланып килгәненә ышанмаслык түгел, безнең нәселебездә дистәләгән укытучылар, галимнәр булса да, сафаҗайлы Нәим hәм Өхмәт Мөхсиннәтовлардан дәрес алганнарым бу тарихи хезмәткә ихтирам уятты, чөнки зирәк акыл белән бер рәттән тарихны, аеруча авыллар тарихын белүләре сокландырды. Агымдагы елда Сафаҗайда берничә бәйрәм булырга тиеш бит, беренчедән, җәдиди мәктәп ачылуга 190 ел, Әл- Мөхәммәтов Хәбибулла ишан мәдрәсәсе ачылуга 100 ел, ә инде авыл мәктәбе урта мәктәп статусы алуга 40 ел була. Бабайларның яшәү өчен уңайлы җир табып төзенә башлаулары, бергәлек бәйрәмебез дә, төбәгебезнең туган көне булып танылсын иде, Сафаҗайның беренче зиаратларына киләчәктә hәйкәл куелсын иде.

Рифат Исмагыйл улы Мөхәммәтҗанов

Коммунистлар партиясенә, авыл хуҗалыгына гомерен багышлаган, ветеран, милләтпәрвәр якташыбыз, крайны өйрәнүче.

Бергәлек бәйрәмебезне күптән булдырасы иде. Төбәгебез Сафаҗайдан башланганы да көн сыман ачык, чөнки картага карасаң авылларның шуннан башланып, җепкә тезелгәндәй ятуларын күрәсең.

Мин чыгышым белән Кучкай Пожарыныкы булсам да, Сафаҗайда 18 ел яшәдем, эшкә өйрәндем, шул үк вакытта белемгә омтылуымда үсә барды. Райком секретаре, районның баш белгече hәм училище директоры булып эшләгәндә hаман да шул авылда туплаган тәҗрибәм ярдәмчем булды. Сафаҗайда ышанычлы, батыр халык яши, алар белән якыннан танышуга, җир эзләп килгән бабайлар һичшиксез шул авылдан булганына ышанасың.

Мин бу авыл тарихы белән дә таныш, аны язганнар, саклаганнар, кирәксенгәннәр, чынлап та кирәк икән! Төбәгебез туган көнне бабайларга Ходай ризалыгын эстәп корбаннар чалырга кирәк. Төбәгебез авыллары кардәшлек җепләре белән тоташкан.

Безнең дә Рамилә исемле сеңелебез Сафаҗайда җирләнгән, бәйрәмгә туры китереп аның 60 еллыгын билгеләргә барырбыз дип өметләнәбез.

Зәhид Сәмиулла улы Айсин

Россиянең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, ЦК КПССның 28нче съезды делегаты.

Бердәмлек булу кирәк. Бу тиешле дәрәҗәдә булмау сәбәпле безнең авыл ялгыз урыс районында калды, ә бит Сафаҗай, Петрякс hәм башка татар авыллары белән бер районда идек.

Безнең Краснай авылы Сафаҗайныћ «яңа авыл» урамы белән бергә 1501 елда төзелә башлаганы билгеле.

Авылда күмәк хуҗалык булмау да бик начар фактор, чөнки мондый авыллар бөтенләй бетүгә дучарлар. Сафаҗайда төрле яктан оста халык яши. Колхоз эшчәнлеген генә алыйк, үзгәртеп кору чаралары башлануга заманча җитәкче алмашынды, ә бездә андый кеше табылмады, нәтиҗәдә колхозсыз калдык. Димәк, сафаҗайлылар төрле хәлләргә әзер халык. Сафаҗайлылар безнең авыл кешеләре йокыдан уянганда, машина-машина терлек, төзү материллары алып кайта булалар инде. Озын сүзнең кыскасы анда, эшчән, батыр халык яши.

Төбәгебез нигезе, һичшиксез, Сафаҗайдан башлана, туган көнебезне анда бәйрәмнәргә кирәк, hәйкәл-таш булдыру да бик урынлы булыр иде.

Өнвәр Камалетдинов

«Ислам на Нижегородчине» журналы

Бу фәнни-популяр журналның яңа 7 нче саны Сафаҗай авылына һәм Нижгар өлкәсендә җәдид ысулы белән укытучы мәдрәсә ачылуга 100 тулуга багышланган. Анда Сафаҗай авылының барлыкка килүе, аның тарихы, үсеше, авыл кешеләре каршындагы проблемалар турында бик яхшы язмалар бирелә. Шулай ук чыгышы белән Сафаҗайдан булган Хөсәен һәм Габделгалләм Фәезхановлар, Хәбибулла ишан гаиләсе һ.б. күренекле шәхесләр турындада кызыклы материаллар күп. Хәзерге Нижгар өлкәсендәге иң борынгы, иң зур гөрләп яшәүче Сафаҗай авылы тарихы могҗиза белән сакланып калган уникаль фотографияләр аша күренә.

Нижгар өлкәсендәге аерым бер татар авылы тарихына багышланган һәм киң аудитория өчен язылган мондый басма әлегә кадәр юк иде. «Мәдинә» Нәшрият йортының бу матур башлангычы Нижгар өлкәсенең башка татар авыллары өчен генә түгел, мөселманнар яшәгән һәр Рәсәй авылы өчен дә үрнәк булсын иде.

«Сафаҗай авылы, Хәбибулла ишан нәселе. 200 ел халыкка хезмәт итү. Фотоальбом». Төзүче hәм җаваплы редактор Д.В. Мөхетдинов

Нижгар өлкәсендә җәдид ысулы белән укытучы мәдрәсә ачылуга 100 тулуга багышланган Сафаҗай авылы һәм аннан чыккан күренекле шәхесләргә багышланган уникаль фотоальбом. Хәзерге Нижгар өлкәсендәге татар авылларының иң борынгысы һичшиксез Сафаҗай авылы икәне һәркемгә аңлашыла булса кирәк. Әмма сафаҗайлыларга горурланырга сәбәпнең зуррагы да бар. Нәкъ менә Сафаҗай авылыннан чыккан милләттәшләребез татарларны бөтен илгә танытты.

Хөсәен Фәезханов бөтен дөньяга билгеле булган академик, 19 гасырда яшәп, Брокгауз-Ефрон сүзлегенә кергән бик аз санлы татарларның берсе. Аның абыйсы Габделгалләм Фәезхановны «Хәзерге көнчыгыш экономика фәненең атасы» Адам Смит татар экономикасына нигез салучы дип атый.

Хәбибулла ишан Әлмөхәммәтов Рәсәй империясенең Бохарадан алып Уралга чаклы бик күп төбәкләрендә билгеле шәхес.

Бу һәм башка бик күп кызыклы мәгълүмәтләр белән, хөрмәтле укучыларыбыз, журнала аша танышып кына калмыйча, аларга кагылышлы уникаль фотографияләрне дә күрерсез.

  (Комментировать? | Всего: 0)

 
 
 

   :: Газета «Миллят» №3 (август) 2007

«Миллят», № 3 (август 2007 г.)
газета нижегородских татар

В МИРЕ

В Турции формируется новое правительство

Премьер-министр Турции Реджеп Эрдоган 6 августа получил поручение от президента Ахмета Недждет Сезера сформировать новое правительство. Отставку правительства президент принял 23 июля после парламентских выборов.

22 июля в Турции прошли выборы, по результатам которых в парламент прошли три партии: происламская правящая Партия справедливости и развития (лидер — премьер­министр Тайип Эрдоган), оппозиционная левоцентристская Народно-республиканская партия и ультраправая Партия националистического движения. Независимые депутаты — в основном представители прокурдской Партии демократического общества. Мандата ПСР достаточно для получения вотума доверия новому правительству.


 Крымским татарам вернут земли

Крымские власти не намерены в ближайшее время внедрять методику определения размера ущерба от самозахватов земли, утвержденную постановлением Кабинета министров. В Совете министров считают, что до применения норм закона необходимо удовлетворить потребности нуждающихся в участках самозахватчиков. По словам главы крымского правительства Виктора Плакиды, сначала нужно провести работу с обиженными властью и выполнить решения судов по освобождению самовольно занятой земли. В Симферополе и Симферопольском районе в настоящее время происходит сверка списка очередников с участниками самозахватов. После этого будут сноситься постройки на тех участках, которые захвачены с целью перепродажи.

Только после этого, по мнению Плакиды, можно будет применять законные меры воздействия на самозахватчиков, включая уголовную ответственность.

С использованием материалов allcrimea.net, polit.ru

Джиен в Сафаджае: надо держаться корней

15 июля впервые в своей истории татары-мишаре Нижегородчины отмечали День исторической памяти. Так официально называлось мероприятие, которое вобрало в себя множество событий. Прежде всего это конференция «Мусульманское образование у татар-мишарей Волжско-Сурского региона: исторический опыт и современность», посещение могил известных религиозных деятелей, митинг и открытие мемориального памятника в честь безвинно репрессированных в 1930–1940-х годах имамах, презентация новой татарской газеты «Мишәр дөньясы» («Мишарский мир»), концерт и многое другое. Организатором всех этих мероприятий выступили Духовное управление мусульман Нижегородской области, Региональная национально-культурная автономия татар Нижегородской области и другие светские и религиозные организации.

Но обо всем по порядку. Красная Горка — это официальное русское название татарского аула с почти 600-летней историей, а по-татарски он именуется Сафаджай (чистое, святое место). Ныне там проживает около 2500 человек, действует пять мечетей. Хотя еще в начале ХХ века в Сафаджае имелось шесть тысяч душ населения, работало восемь мечетей. Русские власти переиначили Сафаджай в Собачий Остров, видимо так им было удобнее. Лишь в советское время неблагозвучный «Собачий Остров» переименовали в «Красную Горку». Это название в официальных документах деревня носит и поныне.

Перед конференцией все прошли на местное кладбище, где помянули видных религиозных деятелей — уроженцев Сафаджая. Это известный ученый-ориенталист, просветитель Хусаин Фаизханов (1823–1866), организатор медресе в Сафаджае шейх Хабибулла-ишан Альмухамметов (1830–1896), основатель первой каменной мечети в селе Шарафетдин-хаджи Сираджетдинов (1837–1909).

Дамир-хазрат Мухетдинов, руководитель аппарата Духовного управления мусульман Нижегородской области, полагает, что суть этого праздника — возрождение славных традиций поволжского суфизма.

— На сегодняшний день в Татарстане и других республиках стоит проблема с различными течениями заграничного происхождения, — отметил он, обращаясь к собравшимся. — Речь идет о Саиде Нурси, Фетхулле Гюлене и их последователях. Многие наши мусульмане, которые тяготеют именно к таким формам Ислама, как правило, читают переводную литературу турецких богословов, в то время когда у нас была своя мощнейшая богословская школа, и не только в вопросах ханафитского фикха и направления джадидизма, но и в вопросах суфизма. Сейчас мы готовим программу по самым крупным татарским деревням Нижегородчины: Красный Остров, Рыбушкино, Мочалей, Петряксы, Сафаджай и Чембелей. Во всех этих деревнях были ключевые фигуры, их всех объединяли родственные отношения, объединяло время, в котором они жили. Эти люди создали свои династии, обеспечили преемственность на 200 лет вперед. Сегодня нам необходимо говорить о возрождении именно таких традиций, традиций ханафитского мазхаба, стремиться к мусульманскому образованию с «европейским лицом». Именно об этом еще в середине XIX века говорил наш земляк Хусаин Фаизханов.

Затем вся процессия, читая такбир (слова возвеличивания Аллаха), направилась к 5-й Соборной мечети, где была открыта мемориальная доска в честь Хабибуллы-ишана Альмухамметова. Можно представить себе эту мирную процессию со стороны — сотни людей, идущих колоннами по улицам Сафаджая, и раздающийся на всю деревню «Аллах акбар». Слова, которые звучат здесь часто, в этом чистом и святом месте — Сафаджае. И недаром милость Всевышнего не покидает эту благословенную землю…

Сама конференция проходила в стенах новой двухэтажной каменной мечети. Гостей было много — из Москвы и Санкт-Петербурга, Казани и Ярославля, Финляндии и Узбекистана, ряда других городов и регионов России. Открывая мероприятие, руководитель Духовного управления мусульман Нижегородской области Умар-хазрат Идрисов без устали повторял одну и ту же мысль: «Ученые — это ведущая сила нашего общества, это люди, которые помогают нам понять прошлое». И он был совершенно прав, потому что, как известно, без прошлого невозможно не только понять, но и оценить настоящее. И поэтому, наверное, самые почетные места, наибольшее внимание было уделено людям знания.

После конференции на возвышенности возле деревни Сафаджай состоялся народный джиен-сбор, который собрал множество людей со всей округи. Среди местных бытует поверье, что именно с этого места началось освоение татарами этих земель. Посреди большой поляны были расстелены ковры, и мусульмане Сафаджая, а также их гости собрались на полуденный намаз. Местная торговля развернула свои палатки. «На ура» расходился казанский чак-чак, татарские книги, кассеты и DVD-диски. На концертной площадке готовились к выступлению артисты из Казани, Москвы, Нижнего Новгорода, самого Сафаджая: Рамиль Курамшин, Зухра Сахабиева, Наиля Фатехова, ансамбль «Айкай» и др.

Но это все было не главным. Главным было то, что люди пришли сюда, чтобы помянуть своих предков. Перед намазом с яркими проповедями выступили руководитель ДУМНО Умар-хазрат Идрисов и председатель Региональной национально-культурной автономии татар Нижегородской области Гаяз Закиров.

Впрочем, это были не просто проповеди, а пламенные речи, пронизанные искренней болью за свой народ, за свою религию. Умар-хазрат говорил о том, что надо прилагать все силы, чтобы противостоять ассимиляции, наркомании, алкоголизму. Надо кончать с разрозненностью, перестать жить по принципу «моя хата с краю», помогать друг другу кто чем может. Его слова звучали совсем не толерантно. И душевную боль хазрата вполне можно понять. Толерантность хороша для сытых Европы или Америки, где уже все переварились в общем плавильном котле.

— Местные власти любят ходить на наши сабантуи, потому что там им щедро наливают. А наши готовы спаивать других и спаиваться сами. Берегитесь сами и удерживайте других от этого греха! — говорил Умар-хазрат. К слову сказать, ни одна торговая точка, расположенная на поляне (а их было свыше десятка), не решилась выставить на продажу не то чтобы водки, а даже пива.

Позже состоялось открытие стелы, посвященной памяти репрессированных в 1920–1930-е годы местных имамов, чтение поминального намаза-джаназа, общий обед и концерт. День исторической памяти прошел, прошел как дата, но не прошел мимо сердец собравшихся здесь людей. Кто знает, может, те дети, которые весело играли на солнечной летней поляне, уже не будут такими «иванами, не помнящими родства», как их родители, будут больше ценить свой язык, свою культуру, свою религию.

Азат Ахунов, Казань

В РОССИИ

В Москве откроется клиника для мусульман

В октябре этого года в российской столице открывается первый медицинский центр, ориентированный на предоставление медицинских услуг лицам, исповедующим Ислам. Центры для обслуживания мусульманской части населения входят в сеть многопрофильных поликлиник «Цена Качество». Врачи по базовым специальностям — терапевт, гинеколог, гастроэнтеролог, проктолог, кардиолог и другие — будут иметь подготовку и квалификацию для комфортного обслуживания женщин и мужчин с учетом требований Корана. В составе медцентра предусмотрены также комнаты для омовения, молельня и буфет с напитками и продуктами по стандарту халяль. Специалисты нового центра говорят на арабском и английском языках, что, безусловно, облегчит обслуживание иностранных клиентов.

Следующий специализированный медицинский центр поликлиники «Цена Качество» планируют открыть в Казани.


В Казани пройдет мусульманский конкурс красоты

В Казани через несколько месяцев стартует отборочный тур конкурса духовной красоты «Мусульманка-2007». Практика проведения данного мероприятия насчитывает второй год, но в этом году оно впервые будет проходить официально — под эгидой Министерства культуры Татарстана.

Участницами конкурса смогут стать незамужние девушки от 15 до 30 лет. Первый этап начнется в ноябре.

«Главное отличие мусульманского конкурса красоты от других подобных конкурсов состоит в том, что жюри будет оценивать не внешние данные девушки, а ее хозяйственность, кулинарные способности, интеллект, навыки рукоделия», — сообщает председатель Союза мусульманок Татарстана Наиля Зиганшина.

 

С использованием материалов islam-news.ru

 

ТАТАРСКАЯ ОБЩИНА МИРА

Нижегородские татары: истоки возникновения народа

По своему национальному и религиозному характеру населения нижегородские земли были и остаются весьма неоднородными. Здесь издавна жила мордва, по соседству марийцы, коренное население на этой территории, но языческие мордовские и марийские племена находились под влиянием булгар-мусульман. Государство волжских булгар активно стремилось к освоению новых территорий по Волге и Оке. Кроме того, долгое время шел процесс славянской (православной) колонизации нижегородских земель. Контроль над мордовскими землями со стороны Волжской Булгарии продолжался до середины XII века, пока не начали усиливаться позиции русских князей. Возникло соседство славян и тюрок — и вместе с тем политическое противостояние людей Руси и Булгарии.

На территории Нижегородчины, где изначально обитали язычники — финно-угры, по мере расширения этнического многообразия края сформировалось и закрепилось исламо-христианское пограничье. Оно существует в сознании людей и сегодня, но в видоизмененных формах. Объективно существовавшая и существующая по сей день этнокультурная, поликонфессиональная сложность оказывает влияние на современное сознание живущих на Нижегородчине этнических групп.

В исторической науке сложилось неоднозначное понимание начал развития Нижнего Новгорода. Мусульманская составляющая в истории нижегородских земель вполне закономерна — и определяется эта закономерность значительным влиянием на земли Окско-Волжского междуречья исламской Волжской Булгарии (X–XIII вв.).

Однако то, что границы Волжской Булгарии не определялись во времена ее существования так точно, как определяются современные рубежи государств, а также недостаточная изученность Нижегородского региона археологами, позволяет по-разному трактовать степень влияния булгар на земли в месте слияния Оки и Волги. Но отрицать это влияние было бы неверным, учитывая значительный потенциал суверенного мусульманского государства Среднего Поволжья, исламская история которого насчитывает не менее трех столетий. Контроль Волжской Булгарии над нижегородскими землями, примыкающими к устью Оки, признается как нижегородскими учеными-краеведами, так и специалистами по истории Волжской Булгарии.

Дискуссии об основании Нижнего Новгорода имеют давнюю историю. Есть группа ученых, не признающих, что у Нижнего Новгорода был город-предшественник, и начинающих его историю «с чистого листа». Этот тезис аргументируется отсутствием упоминаний о предшественниках Нижнего в летописях.

Противоположным этому видится мнение о том, что город не только существовал к 1221 году, но непосредственно контролировался Волжской Булгарией. Город-предшественник Нижнего Новгорода, основанного в 1221 году, впервые упомянут у В. Н. Татищева как булгарский. Именно Татищев еще в конце XVIII века заметил, что в устье Оки, где князь Юрий основал новый город (Новый город — Новгород), «…издавна был град болгарский и от русских разорен». Из современных краеведов эту точку зрения поддержал Н. Добротвор. В XIX веке П. И. Мельников высказывал мысль: «Чтобы удобнее было вести с Русскими торговлю, Болгары основали близ суздальских владений ярмарку, а чтобы защититься от русского оружия, построили город на месте Нижнего Новгорода. Но ярмарка пала, город разрушен был русскими князьями, и Болгары в этом потеряли многое». По мнению Н. Костюнина, в X веке «Нижний становится столицей булгарского улуса и переименован по имени хана в Бряхимов» (Ибрагимов городок). В такой теоретической конструкции вопрос об основании Нижнего Новгорода в XIII столетии приобретает совершенно иное звучание.

Резкое отрицание предыстории города вызывает противодействие со стороны ряда интеллектуалов и заставляет продолжать исследование вопроса с надеждой на новые данные.

Вехи исламской истории

Вопрос проникновения Ислама на территорию Нижегородчины весьма сложен и до конца не выяснен. Разрозненные и противоречивые сведения о принятии Ислама народами Волжско-Окского междуречья затрудняют появление однозначных ответов на спорные вопросы.

Если о роли Хазарского каганата с его значительной мусульманской общиной относительно района Нижегородчины пока можно говорить только чисто гипотетически, опираясь лишь на предположения Л. Н. Гумилева, то принявшая Ислам в IX–X вв. Волжская Булгария, безусловно, стала с этого времени мощным фактором воздействия, направленного на сопредельные с ней территории: воздействия мусульманской идеологии и исламского образа жизни. В исторической литературе имеются утверждения, что западная граница этого мусульманского государства доходила до Суры и Оки. Известно также, что в тот же период Ислам приняли племена буртасов, занимавшие правобережье Волги между Булгарией и Хазарией. Наконец, нельзя сбрасывать со счета и возможность влияния на территорию Нижегородчины в доордынский период кипчакского политического образования — Дешт-и-Кипчак, или Кумании.

Данные археологии, этнографии, лингвистики, топонимики позволяют ученым утверждать, что среди составивших основу будущих татар-мишарей присутствовали булгарские, кипчакские и частично угорский (протовенгерский) пласты.

Золотоордынское проникновение на территории между Сурой и Окой хозяйственного характера началось в конце XIII — начале XIV века. В ордынский период земли запада и юго-запада современной Нижегородской области входили в юрт Мухша с центром в Наровчате, который некоторое время использовался в качестве ханской ставки.

Ордынский фактор явился вторым (после булгарско-буртасского) из известных на сегодня науке мощным фактором исламского воздействия на нижегородские земли. Возможно, «…одним из первых поселений ордынцев стал город Сараклыч между речек Сарова и Сатис». Есть версия о том, что Саровское городище своего расцвета достигло в пору Волжской Булгарии. Это аргументируется планом городища, демонстрирующим сходство с чисто булгарским поселением. В пору Золотой Орды оно могло продолжать свое существование.

Существует легенда об основании Сараклыча в 1298 году татарским князем Бахметом. Пребывание на этой территории тюрок-мусульман — вполне реальный исторический факт. Началось влияние ордынцев на людей, живших на интересующих нас территориях. Это влияние могло проявляться в результате переселения части жителей Волжской Булгарии, разгромленной монголами, на Нижегородчину. Например, согласно устной традиции, три семьи из Волжской Булгарии после нападения на нее монгольского войска ушли с родных мест и основали в начале XIV века селение Урга.

Кроме того, это влияние осуществлялось через государственное — Мещерский Юрт, возникший в 1298 году в результате столкновения в Орде между ханом Тохта и темником Ногаем и последовавшего за ним ухода части ордынцев во главе с Бахметом Ширинским в Мещеру. XIV век стал заметной вехой в процессе расселения тюрок-мусульман в пределах нынешней Нижегородской области. Официальное принятие Ислама Золотой Ордой при хане Узбеке способствовало быстрой исламизации различных этносов. Мещеряки-мишаре ощущали в полной мере влияние, идущее из столицы Юрта города Мухши (совр. Наровчатовское городище), который был самым северным золотоордынским административным центром в те времена.

Нижний Новгород в эпоху Золотой Орды

Что касается самого Нижнего Новгорода, то его активнейшие контакты в XIV–XV вв. с Золотой Ордой просматриваются и по письменным, и по археологическим источникам. Послы Орды прибывали на Русь с поручениями разного характера: представляли верховную ханскую власть при передаче княжения тому или иному правителю, разбирали споры между князьями, занимались урегулированием княжеских распрей. Через Городец и Нижний Новгород на Русь и в Золотую Орду шли и дипломатические посольства, и княжеские «эскорты». Учитывая существование ордынских посольств в великокняжеских столицах Москве и Твери, следует признать логичным, что в таком центре, как Нижний Новгород, теснейшим образом связанном с Золотой Ордой, во времена независимости должно было располагаться собственное Ханское подворье, поскольку Нижегородское великое княжество XIV века слишком своеобразно, суверенно и общается с Золотой Ордой напрямую, без посредников в лице Москвы.

Данные археологических раскопок, проводившихся в Нижегородском кремле в 2001–2005 гг., свидетельствуют о том, что «все местное население находилось в очень тесных культурных и политических отношениях с золотоордынцами, не носивших конфликтный характер», как отмечает директор нижегородской археологической службы Т. В. Гусева. Многочисленные предметы XIV века, найденные здесь, были характерны для мусульманских народов. Среди них — уникальный калям (чернильная ручка для письма, сделанная из кости); дамасское стекло; кольцо для натяжения тетивы лука, характерное для тюрков и монголов; встречающиеся в большом количестве осколки дорогой ордынской керамики из кашина; ордынские монеты азакского чекана. Такое обилие артефактов восточного происхождения, не характерное даже для Царицынского городища (Сарай-Берке), делает необходимым сделать особый упор на возможное наличие в Нижегородском кремле Ханского двора. Более того, судя по духовной грамоте великого князя Московского Ивана III от 1504 года, Ордынское подворье в Нижнем Новгороде, наряду с аналогичными посольствами в Москве и Твери, продолжало играть важную роль во взаимоотношениях Москвы и постордынских государств. 

Ольга Сенюткина, Дамир Хайретдинов

ТЕМА НОМЕРА

Мусульманской молодежи дан зеленый свет
Репортаж с Фестиваля мусульманской молодежи Поволжья 15–21 июля

Чем дышит мусульманская молодежь Поволжья, какие перспективы перед собой видит и как она повлияет на будущее Ислама в России, мы получили возможность узнать в середине июля, когда на борту теплохода «Борис Полевой» состоялся первый в истории Фестиваль мусульманской молодежи Поволжья. Инициатором мероприятия в рамках Года молодежи, как ни странно, выступил аппарат полпредства президента в ПФО. Впрочем, не странно, ведь уже с учреждением Фонда поддержки исламской культуры и образования государство дало понять, что озабочено развитием мусульманского сообщества России.

Эффективность работы молодежного форума, актуальность мероприятия оценили все его участники. Итогом работы фестиваля стала резолюция, основным постулатом которой является утверждение о необходимости проводить подобные мероприятия ежегодно и готовность мусульманской молодежи идти навстречу государству в его позитивных начинаниях. Молодежь решила учредить Координационный совет для того, чтобы на постоянной основе обмениваться опытом, совместно справляться с возникающими трудностями, проводить мероприятия.

Государство уже пошло навстречу инициативам молодежи. В частности, на итоговом заседании заместитель министра по делам молодежи, спорту и туризму Татарстана Андрей Кондратьев, ознакомившись с текстом резолюции, заявил, что Татарстан хотел бы видеть представителей мусульманской молодежи и в Общественной молодежной палате республики, которая начнет работу с осени текущего года.

Введением в проблематику мусульманской молодежи Поволжья можно назвать посещение в первый же день поездки Булгара — древней столицы государства Волжская Булгария, которое, как известно, в 922 году официально приняло Ислам. Затем последовала лекция ректора Российского Исламского университета Рафика Мухаметшина «История и современное состояние Ислама в России».

Экскурс в историю сразу задал тон последующим обсуждениям, были затронуты, в частности, и вопросы соотношения религиозного и этнического, и извечный вопрос о том, что из этих двух первично, и проблематика возрождения ханафитского мазхаба.

Одним из первых мероприятий, прошедших в рамках фестиваля, был круглый стол «Место Ислама в глобализационных процессах», который вызвал очень оживленную дискуссию. Вопрос был поставлен следующим образом: нужно ли мусульманским сообществам противостоять глобализации, и если да, то каким образом. Как выяснилось, молодежь видит в глобализационных процессах больше экономической подоплеки, нежели политической. В контексте размывания культурных границ между народами и государствами был затронут вопрос и о мусульманских иммигрантах в странах Западной Европы, которые не нашли подходящей модели интеграции в общества, в которых они живут с сохранением своей этнической и религиозной идентичности.

В целом участники фестиваля были далеки от мнения, что глобализация — это неминуемое зло. Напротив, глобализацию можно и нужно использовать в своих целях, считает мусульманская молодежь.

Одним из самых интересных мероприятий в ходе Фестиваля мусульманской культуры стал круглый стол «Роль, проблемы и перспективы развития мусульманских средств массовой информации в России». В первой части участники мероприятия презентовали мусульманские СМИ регионов, которые они представляют. Таким вот элементарным способом насчитали несколько десятков газет, журналов, теле- и радиопередач, интернет-порталов только в одном Поволжье. Многие из печатных изданий, такие как «Мугалим сани» в Йошкар-Оле, «Формат мысли» в Казани и другие, при этом выпускаются исключительно на энтузиазме редколлегии.

Как оказалось, делегатов особенно волнуют проблемы исламофобии в средствах массовой информации и отсутствие положительной информации об Исламе и мусульманах. Многие из участников солидарны с тем, что мусульманам стоило бы создать некое общее СМИ, которое освещало бы события, происходящие во всем мире, но при этом давало оценку этих событий с мусульманской точки зрения. Такой подход, безусловно, был бы выигрышным, но неразрешимой проблемой встает вопрос о финансировании СМИ. Участники круглого стола, к примеру, сетовали на то, что меценаты, как правило, готовы выделять деньги на строительство мечетей, на помощь нуждающимся, но наотрез оказываются оплачивать работу газеты или интернет-сайта, так как не видят в этом общественной значимости.

Немалую часть времени участников фестиваля занимала культурная программа. За пять дней делегаты побывали в Булгаре, Самаре, Ульяновске, Елабуге и Чистополе. В каждом из них молодежи посчастливилось посетить мечеть, встретится с руководителями местных татарских общин, имамами мечетей.

Возможность поделиться опытом работы с молодежью в регионах участники фестиваля получили в ходе круглого стола «Роль, трудности, перспективы молодежных организаций в деле возрождения Ислама». Принципиально важный вопрос об этнической составляющей исламского призыва вызвал массу противоречивых мнений. С одной стороны, представители мусульманских молодежных организаций констатировали, что приобщение широких слоев молодежи к культуре Ислама гораздо проще и удобнее делать под «вывеской» национальной организации. По мнению других, этнические рамки исключают возможность работать с русскоязычной молодежью или с представителями нетитульных мусульманских этносов.

Интересы различных групп пришлось улаживать и на борту «Бориса Полевого», ведь фестиваль проходил параллельно с Днями татарской молодежи — мероприятием, имеющим свои традиции, особые цели и задачи, которое проводилось уже в 17-й раз. И впервые татарская молодежь из 44 регионов РФ имела в качестве соседей мусульманскую молодежь. Что скрывать, непонимание, отчуждение между двумя этими группами в первые дни чувствовалось. «Светская» молодежь старалась не замечать, что рядом с ней работает и соблюдающая молодежь, и игнорировала ее интересы. Мусульмане также не были в восторге от ночных дискотек и иных развлечений «светских». Но прошла пара-тройка дней, молодежь познакомилась — и деление на «светский»/«религиозный» стало неестественным и никому не интересным, компромиссы были найдены. Этому во многом способствовало проведение совместных мероприятий. Обе стороны активно участвовали в выпуске ежедневной стенгазеты, в работе бортового радио, посещали круглые столы и лекции друг друга.

Любопытно, что в резолюции участники Фестиваля мусульманской молодежи подчеркивают, что хотели бы видеть продолжение фестиваля и на будущий год вместе с Днями татарской молодежи, так как цель обоих, по большому счету, одна — приобщение молодежи к духовным истокам. Да и такой опыт общения, налаживания диалога в современных условиях для любого молодого человека бесценен.

Диляра Рахимова 

Фамилии тюркского происхождения

Без тюркской составляющей немыслимо себе представить Россию, и хотя некоторые политики и общественные деятели не особенно приветствуют обсуждение этой темы, не замечать ее — значит забывать свое прошлое, без которого нет пути в будущее. В первом номере нашей газеты мы привели некоторые современные известные фамилии восточного происхождения, в этом номере мы также опишем некоторые из них — более раннего периода. Исходя из того, какой значимый след оставили представители нижеприведенных фамилий, можно понять и оценить всю значимость тюрко-татарских народов как в российской, так и общемировой истории.

Брусилов = от назв. одного из тюркских племен берсула или барсилы

Давыдов = от араб. и тат. имени Давуд; этот род идет от Давуда, сына мурзы Минчака Касаевича, вышедшего из Золотой Орды (Баскаков)

Кантемиров = от тюрко-тат. хан (правитель) + тимер (железный)

Карбышев = известная тюркская фамилия крещеного татарина, генерала Дмитрия Карбышева (1880–1945).

Колчак = от тюрко-тат. кылчык, кылыч (сабля)

Кочубей = от тюрко-тат. коч (кочевой) + бей (князь)

Кутузов = от араб. и тат. кутуз (бешеный)

Минин = от назв. одного из ордынских кланов мин; первоначально эта фамилия употреблялась в качестве отчества, поскольку одним из предков народного героя был Мина Анкундинов, самого же российского патриота звали Кириша Минибаев, что лишний раз свидетельствует о тюркском происхождении собирателя ополчения

Разин = от перс. и тат. разин (прочный); по некоторым сообщениям, у известного атамана и народного вождя мать была татаркой, а сам он ходил в роскошной чалме, что засвидетельствовано на одной из средневековых немецких гравюр

Суворов = от тюрк. сувор (наездник); несмотря на легенду о происхождении рода от шведа, выехавшего в Россию в 1622 году, Суворовы как служилые люди отмечаются уже с XV века, к тому же это слово служит и названием одного из тюркских племен савиры или сувары, предков современных чувашей

Толбухин = от тюрко-тат. толбуга (здоровый как бык)

Тухачевский = от тюрко-тат. тухачы (знаменосец)

Ушаков = от тюрко-тат. ушак (невысокий)

Чапаев = от тюрко-тат. чапай (сильно бьющий); это имя до сих пор существует среди современных татар

КАЛЕЙДОСКОП

695 лет принятию Ислама в Золотой Орде

В начале XIV века наиболее дальновидные представители правящих кругов Золотой Орды чувствовали, что регулировать жизнь огромной империи по старым традициям уже невозможно. Слишком сложным становилось управление страной. Необходимо было привлечь грамотных и образованных людей, знатоков экономики и финансов. Самыми подходящими для этого были мусульманские чиновники — выходцы из Средней Азии, Волжской Булгарии, Восточного Туркестана. К тому же торговля Золотой Орды была в руках мусульманских купцов. Да и интенсивные отношения с Ираном и Египтом требовали привлечения людей, знающих фарси и арабский. В 1312 году, воцарившись на троне, юный хан Узбек провозгласил Ислам государственной религией. Произошло это в городе Мохши (Наровчат) ныне Пензенской области, куда Узбек приехал, захватив ордынский трон после умершего в Увеке хана Тохты. В борьбе за престол хану пришлось отдать приказ убить сына Тохты, но в ту эпоху такое было в порядке вещей и в Европе, и в Азии. Узбек побоялся мести многочисленных родственников Тохты и перебрался со своей свитой в благодатный, богатый хлебом и мехами край. Город при нем стал великим. Узбек построил в Наровчате мечети, перевез из Увека монетный двор. На каждой монете хан велел чеканить о своем городе: «Мохши Богохранимый».

Эпоха хана Узбека отмечена культурным подъемом и широким городским строительством. К середине ХIV века в Золотой Орде существовало более 100 городов, многие из которых были основаны ордынцами. При Узбеке города страны переживали расцвет. Возведенные дворцы, мечети, караван-сараи, богатые кварталы знати и купечества, все более многолюдные поселения ремесленников превращали их в средоточие экономической и культурной жизни. Сарай стал крупнейшим городом мира.

Золотая Орда не оставалась неизменной, многое заимствуя у мусульманского Востока: ремесла, архитектуру, баню, изразцы, орнаментальный декор, расписную посуду, персидские стихи, арабскую геометрию и астролябии, нравы и вкусы, более изощренные, чем у простых кочевников. Вследствие широких связей с Анатолией, Сирией и Египтом ордынская культура приобрела определенный средиземноморский отпечаток.

К положительным последствиям золотоордынской эпохи на Руси, замалчиваемым рядом российских и советских историков, можно отнести то обстоятельство, что здесь были созданы высокие художественные образцы во всех областях религиозного искусства (иконописи, церковной музыке, религиозной литературе). Чувство раздора времен враждующих княжеств сменялось в народе благородным чувством преданности национальному идеалу. Религиозно-национальный подъем той эпохи на Руси стал мощным фактором национального самосознания и культуры, чему в немалой степени объективно способствовала веротерпимость ордынской элиты. По мнению российских историков, сторонников теории евразийства (П. Н. Савицкого, Г. В. Вернадского, Л. Н. Гумилева), русские были спасены от физического истребления и культурной ассимиляции Запада лишь благодаря включению в Монгольский улус. Таким образом, выбор князя Александра Невского, победителя шведов и тевтонцев, приемного сына и фаворита Бату-хана, в пользу симбиоза с Золотой Ордой был сделан исходя из реалий того времени. Этот выбор был одобрен народом и освящен русской церковью; причисление Александра Невского к лику православных святых — наглядное тому подтверждение. Этого выбора придерживались и другие видные деятели Руси золотоордынской эпохи последующих поколений, например московский князь Иван Калита, шурин хана Узбека, что было должным образом оценено ордынской властью, когда Калита стал великим князем всея Руси по воле хана.

Все ближе движется Ислам
К лоскутным княжествам России
Встает над городом Мизгить
Лазоревыми куполами:
Исламу — быть!
Исламу — жить!
Сам хан в заботе об Исламе! 

Дамир Хайретдинов, Москва

По материалам книг: Кадырбаев А. Ш. Золотая Орда как предтеча Российской империи; Поляков В. Наручадь.

 

Наши земляки 

Абельханов Садык Фахретдинович
(1915–1943)

Родился в с. Семеновка Краснооктябрьского района в семье рабочего. Участник Советско­финской войны 1939–1940 гг. С октября 1942 года на Великой Отечественной войне, наводчик орудия. В ночь на 27 сентября 1943 года сержант Абельханов вместе с расчетом форсировал Днепр в составе истребительного противотанкового артиллерийского полка 12-й армии Юго-Западного фронта, участвовал в отражении 13 вражеских контратак, заменил погибшего командира орудия. Погиб в бою.

Указом Верховного Совета СССР от 19 марта 1944 года ему присвоено звание Героя Советского Союза. Награжден орденом Ленина и медалями. Его именем названы улица и школа в родной деревне.

 

Русские слова тюркского и арабского происхождения

Тюркизмы, попавшие в русский язык, можно объединить в группы по определенной тематике. Одной из таких групп будет военная, то есть слова, так или иначе связанные с военным делом. Среди них встречаются и предметы одежды, которые до сих пор имеются среди казаков, и виды оружия, и звания и т. д.

Адмирал = от араб. амир (начальник) + турец. суффикс -лы

Атаман = от тат. ата (отец) + монг. тумен (десять тысяч)

Богатырь = от монг. баhадур (герой, воин); если в русском языке звук [h] превратился в [г], то в татарском он выпал, в результате чего это слово читается как батыр.

Бурка = от тат. бүрек (теплый головной убор)

Егерь = от тюрк. егу (повалить, завалить) + ер (мужчина); в тат. языке есть и слово егəрле, означающее «сильного мужчину, способного победить в схватке»; как известно, в старину егерями называли профессиональных охотников

Есаул = от тат. ясагулы (распорядитель, исполнитель)

Казак = от тюрк. казак (вольный человек, свободный воин)

Князь = от тюрк. хан, кан (правитель) + яз (воин), т.е. хан-воин, либо воин хана

Колоть = от устар. тюрк. глагола кылу (со значением «колоть»), основу которого можно проследить в таких словах, как кылыч (сабля), кылчык (позвоночная кость)

Колчан = от устар. тюрк. глагола кылу (со значением «колоть»), поскольку в колчане хранились стрелы — длинные и острые, как кылыч и кылчык

Кремль = от тюрк. кырым (крепость); в качестве подтверждения можно привести и назв. монг. столицы Каракорум (черная крепость), и письма московских толмачей, в которых они называли Московский Кремль словом кырымыбыз, т. е. «наша крепость»

Лошадь = от тат. и чув. алаша, лаша

Пика = от тат. пəке (ножик)

Табун = от тат. табын (группа лошадей, пасущихся на свободе)

Царь = от перс. и тат. сар (глава, голова); несмотря на распространенное мнение о происхождении слова «царь» от лат. «цезарь», следует отметить, что на Руси в одно и то же время в ходу было два слова с одинаковым значением = «царь» и «цесарь», из чего очевидно, что эти два слова не родственны. Предки нынешних митрополитов Крутицкие до XV века имели в своем титуле наименование «Сарский»

Ягдташ (устар. «сумка охотника») = от тюрк. егты (добыча) + ташу (нести)

  (Комментировать? | Всего: 0)

 
 
 

   :: Газета «Мишар доньясы»

Подшивку русскоязычного приложения «Миллят» к газете нижегородских татар «Мишәр дөньясы» Вы сможете прочитать здесь



 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
Газета «Мишар доньясы» №12 (21) (июнь) 2008
Бу санда:
   
Газета «Мишар доньясы» №11 (20) (июнь) 2008
Бу санда:
   
Газета «Мишар доньясы»
№10 (19) (май) 2008

Газета «Мишар доньясы»
№9 (18) (май) 2008

 

Газета «Мишар доньясы»
№6 (15) (март) 2008

 

Газета «Мишар доньясы»
№5 (14) (март) 2008

 

Газета «Мишар доньясы»
№4 (13) (февраль) 2008

Газета «Мишар доньясы»
№3 (12) (февраль) 2008

Газета «Мишар доньясы»
№2 (11)(январь) 2008

Газета «Мишар доньясы»
№1 (10) (январь) 2008

Газета «Мишар доньясы»
№6 (ноябрь) 2007

Газета «Мишар доньясы»
№5 (октябрь) 2007

Газета «Мишар доньясы»
№4 (сентябрь) 2007

Газета «Мишар доньясы»
№3 (август) 2007

Газета «Мишар доньясы»
№2 (июль) 2007

Газета «Мишар доньясы»
№1 (июнь) 2007


  (подробнее... | 32238 байтов еще | Комментировать? | Всего: 0)
 
 
 

   :: Газета «Мишар дуньясы» №1 (июль) 2007

Мишәр дөньясы   , № 1 (июнь 2007 г.)
Нижгар татарлары газетасы

Мөхтәрәм укучыбыз!

 Безнең Нижгар татарлары Региональ милли-мәдәни мөхтәрияте исеменә өлкәбездә яшәүче татарлардан даими рәвештә «ник татар телендә басмаларыбыз юк» дигән теләкләр, үпкә сүзләре еш яңгырый иде. Ниһаять, безнең дә сәгатебез сукты! — дибез без. Сезгә үз телебездә — татарча сәхифәләрне тәкъдим итәбез.

Тарихта беренче тапкыр «Мишәр дөньясы» дигән басма булдыру — замана таләбе. Татарлар — мишәрме, себерәкләрме, керәшенме, типтәрләрме — бер–берсен белергә һәм сакларга тиеш, дип уйлыйбыз.

Газета эчендәге газета тарихыбыз, гореф–гадәтләребез, мәдәниятебез, динебез, көнкүрешебезгә багышланыр. Шулай ук мишәрләр яшәгән төбәкләр, мишәрләр арасыннан чыккан күренекле кешеләр, билгеле шәхесләр турында язарга уйлыйбыз. Мишәр мәдәнияте, тарихы, шәхесләре күптән өйрәнүгә һәм популярлаштыруга лаек.

Бу эшне киңрәк итеп җәелдерергә — татар телендә дини һәм популяр китаплар, фәнни җыентыклар чыгарырга да ниятебез юк түгел. Россия кебек зур дәүләттә сан ягыннан икенче халык булган татарлар моңа лаек!

 Хәзер кулыгызга килеп кергән тәүге санга күз салыйкчы. Дөньяда Сабантуйлар гөрли. «Мишәрләр яшәгән урыннарга Сабантуй бәйрәме хас булмаган», — диючеләр дә табылыр, бәлки. Бу бәйрәм, нәкъ үзебезчә — исерткечтән һәм бозыклыктан тыш үткәрелсә — бик әйбәт, күңелле гадәт. Тырышып эшләгән халык ял итә белергә тиеш һәм белә дә! Нижгар якларында үткәрелгән бәйрәмнәр, бигрәк тә федераль Сабантуй, моны күптән раслады инде.

Финляндиядә яшәүче татарларның иң зур өлеше — чыгышы буенча Нижгар өлкәсе мишәрләре. Алар турында матбугатта һаман да языла, тик дәүләт эчендә үз дәүләтләрен төзи алган татарлар белән кызыксыну беркайчан да кимеми.

Хәерле сәгатьтә!

Ихтирам белән, Нижгар татарларының Региональ милли-мәдәни мөхтәрияте рәисе
Гаяз Закиров

ВАКЫЙГАЛАР ХРОНИКАСЫ

Казан Кремленә юл салынды: «Мәдинә» нәшрият йорты презентациясе

2007 елның 14 июнендә Казан Кремлендә тарихи вакыйга — «Мәдинә» нәшрият йорты (Нижний Новгород) презентациясе булып узды. Аны оештыручылар: РТ Фән Академиясе Тарих Институты, Татарларның Бөтендөнья Конгрессы, Россия Ислам университеты, Татарстан Республикасы Министрлар кабинеты каршындагы дин эшләре Советы, Абу Ханифә исемендәге Фонд (Нижний Новгород). Очрашуны РТ Президенты Советнигы Рафаэль Хакимов алып барды.

«15 ел дәвамында ирекле яшәүне мөселманнар иң беренче итеп мәчетләрне торгызу өчен кулландылар, — дип белдерде Нижний Новгород Х. Фәезханов ис. Ислам институты ректоры Д. В. Мөхетдинов. — Һәм шул ук вакытта гадәти Исламның ханәфит формасындагы кыйммәтләре турындагы риторик кычкырынулар бернинди китаплар белән дә ныгытылмаган. Нәтиҗәдә акыйда сферасында ханәфитлардән башка кемнәр генә беренчелек алмады: салафитлар, ваххабитлар, төрле юнәлештәге суфилар, «Хизб-ут-Тахрир» тибындагы дини-политик партияләр. Бар булган мөмкинлекләрне кирпечләр салуга түгел, миләрне яктыртуга кулланырга кирәк! Нижний Новгород өлкәсе Диния нәзарәте һәм «Мәдинә» нәшрият йорты алдынгы ислам фәнни үзәкләре белән эш алып баралар. Безнең китаплар — нижгар галимнәре һәм имамнары эше генә түгел, ә бәлки Казан, Мәскәү, Петербург, Ярославль, Дагестан, Үзбәкстан һәм чит ил галимнәренең уртак җимеше.

Кызганычка каршы, Россия «мөфтият»ләр саны буенча рекорд куйды: алар саны алтмыштан артып ките инде. Җәмгыятьтәге күпчелек тискәре күренешләр — наданлык җимеше. Россиядә Ислам дине йолаларын торгызырлык фәнни, нәшрият, агарту эшен 20 ел башларга кирәк иде. Казанда барысы да «Яктылык Шәрыкьтән килер» дип көткәннәр иде. Ә ул, күргәнегезчә, Көнбатыштан — Нижний Новгородтан килде. Безнең китапларның алдагы презентацияләре Мәскәүдә Журналистлар йортында һәм Лондонда Лордлар Палатасында узачак».

Төрле басмалар һәм алар белән бәйле проблемалар турында фикер йөртеп, профессор Айдар Хабетдинов, Мәрҗәни турында монография авторы Илдар Юзеев, тарихчы Илшат Гимадеев (өчесе дә Казаннан), тарихчы Ольга Сенюткина (нижний Новгород), культуролог Джаннат Маркус (Мәскәү) чыгыш ясадылар.

Презентацияне йомгаклап, Рафаэль Хакимов: «Мәдинә» нәшрият йортының уңышлы эшчәнлеге — Казан өчен дә бик мөһим сабак (гыйбрәт). Ә «евроислам»га кагылганда, мин аның аның барлыгына инанам. Дамир Хәйретдинов үзе дә нәкъ менә чын европачы кебек чыгыш ясады. Иң мөһиме, минем белән барысы да ризалашыр дип ышанам: критик фикер булганда Ислам яшәр!» — дип белдерде.

РТ Президенты Советнигы, РТ Фән Академиясе Тарих институты директоры Рафаэль Хәкимов:

— Россиядә Ислам дине турында газета-журналлар гына түгел, саллы гына китаплар да бастыручы үзәкләр барлыкка килүне мин бик әһәмиятле дип саныйм. Нижний Новгород — барыбыз өчен дә бик яхшы сабак: Без киләчәктә хезмәттәшлек итәрбез дип уйлыйм.

РТ Министрлар кабинеты каршындагы дин эшләре Советы рәисе Ринат Нәбиев:

— Нижгарлар эшчәнлеге Россиядә Ислам тарихын өйрәнү күзлегеннән дә, шулай ук заманча шартларда кайбер ислам институтларын яңарту (торгызу) күзлегеннән дә кызыклы. Мәсәлән, вакыйф (мәчетләр) мөлкәтен торгызуга кагылганда, без бергә семинарлар һәм конференцияләр сериясен уздырдык.

Россия Ислам институты ректоры Рафик Мөхәммәтшин:

— Россиядә мөселман уку йортлары 1998 елдан бирле эшләп килсәләр дә, күпчелек дини фәннәр буенча уку китаплары юк. Уку китаплары бастырмыйча, дини белем бирү системасын булдыру мөмкин түгел! Шуңа күрә дә Нижгар нәшрият йорты эшчәнлеге бик зур әһәмияткә ия. «Ханафитский фикх» сериясе һәр укытучыда һәм шәкерттә булырга тиеш.

 

КОТЛАУЛАР

Кадерле укучыларыбыз, хөрмәтле милләттәшләребез, газиз дин кардәшләребез! Әс-сәламе галәйкүм!

Аллаһ Тәгалә рәхмәте белән сезнең хөкемгә тагын бер татарча газета «Мишәр дөньясы»н тәкъдим итәбез. Элек «Маһинур» мәдрәсәсе каршында өч ел дәвамында чыгып килгән «Җиһан» рухи-дөньяви басмасы берничә кушымтасы белән сезнең көтеп алган газетагыз иде. Кызганыч, ул инде берничә ел бастырылмый. Яңа «Мишәр дөньясы» да сезнең күңелләрегезгә юл табар дип ышанасы килә. Ул сезне, милләттәшләребез, дин кардәшләребез, Ислам дине һәм милли йолалар, гореф-гадәтләребез белән таныштыру, дини һәм дөньяви бәйрәмнәрне яктырту, яшьләребезгә әдәп кагыйдәләрен өйрәтү, күренекле якташларыбыз белән таныштыру теләгеннән чыгып эшләнә. «Мишәр дөньясы» һәркемгә: картмы ул, яшьме, дингә ышанымы — юкмы, кызыклы булсын иде. Сезнең ярдәмегезгә дә өмет итәбез: кызыклы хәбәрләрегез, әйтер сүзегез булса, рәхим итеп языгыз, килегез. Редакциябез ишекләре барыгызга да ачык. Бу газетабыз уртак тырышлык, уртак җимешебез булсын, хөрмәтле якташларыбыз!

Нижний Новгород өлкәсе Диния нәзарәте рәисе
Үмәр хәзрәт Идрисов


 

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ ТАТАРЛАР

Сабантуйлар, Сабантуйлар...
Россия төбәкләре һәм чит илләрдә

Татар халкының милли бәйрәме Сабантуй июнь һәм июль айларында Россия төбәкләрендә, шулай ук якын һәм ерак чит илләрдә: Казахстан, Азәрбайҗан, Украина, Польша, Беларусь, Литва, Латвия, Финляндия, Германия, Словакия, Төркия, Кытай, Австралиядә үткәрелә. Татар милли җәмгыятьләре булган һәр җирдә халык иҗаты бәйрәмнәре вә профессиональ яки үзешчән коллективлар концертлары оештырыла.

Гомумфедераль Сабантуйлар быел Санкт-Петербургта, Мәскәүдә, Чиләбедә уза. Мәскәү хакимияте карары (2003 елның 26 мае) белән рәсми бәйрәм буларак билгеләнә башлаган Сабантуй быел егерменче тапкыр үткәрелә һәм ул 1 июльдә “Битца” ат спорты комплексында булачак. Бәйрәм Мәскәү шәһәре Хөкүмәте, Татарстан Республикасы һәм Башкортстан Республикасы хөкүмәтләре ярдәмендә узачак.

Сабантуй югары дәрәҗәдә, матур үтсен өчен, ЮНЕСКОның “Кешелек дөньясының матди булмаган һәм телдәге мирасы”на кертелгән әлеге бәйрәмгә ярты ел дәвамында җитди әзерлек барган. Русиядән 100 һәм якын һәм ерак чит илләрдән 50 кеше — Сабантуй режиссерлары һәм оештыручылары — апрель аенда Казанда махсус семинарда өйрәнү узганнар.

Сабантуй географиясе елдан-ел киңәя. Татарлар күпләп яшәгән байтак төбәкләрдә бу бәйрәм инде традициягә әверелде. Сабантуйда төрле милләт вәкилләре дә бик яратып катнаша.

 Иваново

Татар милли бәйрәмен ивановлылар быел 12 июньдә — Россия Көнендә, ундүртенче тапкыр билгеләп үтте. Сабантуй шәһәрнең Степанов исемендәге паркында булды.

Традиция буенча, бәйрәмнең рәсми өлешен Иваново шәһәре башлыгы Александр Фомин ачып җибәрде. «Россия көне һәм Сабантуй бәйрәменең бергә туры килүе тирән мәгънәгә ия — алар бер–берсен тулыландыра кебек», — дип ассызыклады ул. Үз чиратында, Россия халыкларының төбәк Ассамблеясы А. Фомин һәм аның командасын милли сәясәт өлкәсендәге нәтиҗәле эшчәнлеге өчен бүләкләде.

Рәсмиләр котлавыннан соң паркта концерт программасы башланды. Анда Иваново шәһәренең иң яхшы бию коллективлары һәм милли-мәдәни мохтариятләрнең вокаль ансамбльләре катнашты. Иң матур чыгышны, тамашачылар әйтүенчә, Сабантуйга дип Үзбәкстаннан махсус килгән канатта йөрүчеләр төркеме күрсәтте.

Бәйрәмдә шулай ук төрле ярышлар: көрәш, чүлмәк вату, аркан тарту һ.б. узды. Татар милли ашлары урынына, кунаклар үзбәк пылавыннан һәм әрмән шашлыгыннан авыз итте. Хәер, ахырда гына бушлай татар чәкчәген татып карау мөмкинлеге дә булды.

Симферополь (Акмәчет)

Акмәчеттә Идел буе, Урал һәм Себер татарларының Республика ассоциациясе тарафыннан оештырылган Бөтенкырым Сабантуе узды. Бәйрәмдә Кырым һәм Татарстан артистлары концерт күрсәтте, келәмнәрдә билбаулы көрәш барды. Тамашачылар каршында Кырым-татар театры артистлары, «Къырым» дәүләт фольклор ансамбле, «Җәмилә» балалар ансамбле һәм башкалар чыгыш ясады. Татарстаннан танылган җырчы Рамил Миндияр һәм нәфис сүз остасы, Г. Камал исемендәге театр артисткасы Наилә Ибраһимова килгән иде. Бәйрәмдә Ялта, Алупка, Севастополь, Гурзуф, Симферополь һ.б. шәһәрләрдән килгән татар җәмгыятьләре катнашты. Сабантуй батыры булып Арсен Юнусов калды. Аңарга бәйрәмнең иң зур бүләге — тәкә тапшырылды.

Марий Эл

Марий Эл башкаласы Йошкар-Олада Сабантуй быелның 23 июнендә унбишенче тапкыр узды. Соңгы елларда әлеге зур чарага республика җитәкчелеге махсус мәйдан — Кокшага елгасы буендагы ямьле аланны бирә. Традиция буенча, Сабантуйда күп кенә уеннар, спорт ярышлары, ат чабышы, көрәш уздырылды. Республиканың татарлар күпләп яшәгән районнары — Бәрәңге, Морки, Мари–Төректән һәм Йошкар-Ола шәһәреннән, шулай ук Татарстан һәм башка төбәкләрдән профессиональ һәм үзешчән коллективлар, халык ансамбльләре катнашты. Электән килгән матур гадәт буенча, милли бәйрәмебез төн уртасына кадәр «Кичке уен» белән дәвам итте.

Республика Сабантуеннан бер атна элек кенә Бәрәңге районында да Сабантуй узды. Бәйрәм чын милли рухта һәм хәмерсез узуы белән матур тәэсирләр калдырды.

Кабарда-Балкария

Татар милли бәйрәме Сабантуй быел республика күләмендә бишенче тапкыр билгеләп үтелде. Атажук бакчасындагы Сухое күле кунакларны татар музыкасы, җыр һәм биюләре белән каршы алды. Татарлардан гайре, Сабантуйда шулай ук Кабарда-Балкариянең бүтән милли-мәдәни үзәкләре вәкилләре дә катнашты. Бәйрәмгә килүчеләргә Татарстан Президенты Минтимер Шәймиевнең Котлау хаты укылды.

Чехия

Әлеге Сабантуй үзенең зур масштаблары белән түгел, ә оештыручыларының тапкырлыгы белән таң калдыра. Анда йөз кеше катнашкан. Казахстан һәм Урта Азия дәүләтләре, Төркия, Германиядән, Россиянең Себер якларыннан, шулай ук Мәскәү, Санкт–Петербург, Оренбург, Пермь, Татарстан һәм Башкортстаннан килгән татарлар үзләренә милли бәйрәм оештырган.

Сабантуйның кыска гына рәсми өлешен Прагадагы «Азатлык» радиосыннан Рим Гыйльфан һәм Алсу Кормаш ачып җибәргән. Котлау сүзе белән Татарстанның Чехия һәм Словакиядәге рәсми вәкиле Зөфәр Абдулгалиев чыгыш ясаган.

Милли уеннар, ярышлар татар, урыс, чех телләрендә барган. Төрле милләт кешеләре: татарлар, казахлар, төрекмәннәр, урыслар, чехлар бергәләп капчык киеп чапкан, авызларына йомыркалы кашык кабып йөгергән, чүлмәк ваткан.

«Быелгы Сабантуйның яңалыгы итеп анда өчпочмаклар сәүдәсе оештырылуын әйтергә була. Татарлар биргән рецепт белән җирле аш осталары әзерләгән бу милли ризык төрле милләт кешеләренең күңеленә хуш килде. Уңган кыз–киленнәр шулай ук кош теле, чәкчәк, башка татлы ризыклар пешереп килгән иде», — диләр бәйрәмдә катнашучылар.

Ташкент

Ташкент Сабантуе быел 17 июньдә Мирзо Улугбек исемендәге ял паркында булды. Аны Россиянең Үзбәкстандагы илчелеге, «Росзарубежцентр» вәкиллеге, Татарстанның Үзбәкстандагы вәкиллеге оештырды.

Мәҗлес кунаклары игътибарына профессиональ һәм үзешчән артистлар концерты, күңелле ярышлар, милли көрәш тәкъдим ителде. Теләгән кешеләр милли ашлардан авыз итә алды.

Новосибирск

Шәһәр тарихында беренче тапкыр буларак, быел Сабантуй ипподромда ат чабышыннан башланды. Өлкә татар мәдәни үзәге директоры Рауза Тихомирова әйтүенчә, татарларда Сабантуй элек–электән ат чабышы белән башлана торган булган. Ләкин бу ярыш ипподром әйләнесе буйлап түгел, ә туры юлда үткәрелгән. Киләчәктә, бәлки, Новосибирск ипподромында милли бәйрәмебезне үткәрер өчен махсус трасса да булыр әле, дип хыялланалар новосибирскилылар.

Новосибирск шәһәре һәм Новосибирски өлкәсендә хәзерге вакытта 30 меңгә якын татар яши. Алар, күпләр уйлавынча, Татарск районында түгел, ә Чановский районында торалар.

Татарлар Сабантуйның төп өлеше үткән Үзәк паркка җыелган иде. Концерт программасы, төрле милли уеннар, көрәш һәм башка ярышлар бәйрәм күрке булды. Көрәш батырына тәкә бирелде.

Ленинград өлкәсе һәм Тосно

Санкт-Петербургның дәүләт учреждениесе — Милләтләр йортында «Ленинград өлкәсендә Сабантуй традицияләре» дигән фотокүргәзмә ачылды.

Һәр елны июньнең соңгы якшәмбесендә Ленинград өлкәсендә халкыбызның милли бәйрәме Сабантуй үтә. Быел ул 24 июньгә туры килде. Бәйрәм тантанасына төрле милләттән булган бөтен яшьтәге һәм төрле һөнәр ияләре җыелды. Күренекле сәясәт һәм җәмәгать эшлеклеләре, Татарстан һәм Башкортстан Республикаларыннан, Россия Федерациясенең башка төбәкләреннән, Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәсе губернаторлары Сабантуйның даими кунакларына әйләнде. Петербургның Милләтләр йортында ачылган фотокүргәзмәгә Сабантуйның иң кызыклы мизгелләре: милли көрәш, баганага үрмәләү, күз бәйләп чүлмәк вату, бүрәнә өстендә капчык белән сугышу, милли ризыклар конкурсы, артистлар чыгышы, кунакларның портретлары куелган.

Фотокүргәзмәне ачу тантанасында Милләтләр йорты директоры Олег Родзевич, аның урынбасары Ислам Гатин, Ленинград өлкәсе губернаторы киңәшчесе Елена Муниц, «Петербург Сабантуе» фонды президенты Ирек Галиев, чакырылган кунаклар, телевидение, радио, газета хәбәрчеләре катнашты.

Тосно шәһәре һәм районы халкы да Сабантуй бәйрәмен үткәрде. Шапки поселогы янындагы Нестеров күле буенда ул унынчы тапкыр үтә. Тантананы оештыруга елның-елында җирле «Изге юл» татар җәмгыяте (җитәкчесе — Иниятулла Кутуев) зур көч куя. Көн салкынча булса да, кеше шактый иде. Һәркем үзе теләгәнчә рәхәтләнеп ял итте. Рәсми өлештә Сабантуйны оештыручылар исеменә Татарстан Республикасы Президенты М. Шәймиев котлавы яңгырады.

Литва

Литваның Клайпеда шәһәрендә, Балтыйк диңгезе ярындагы Гируляй җирлегендә III Халыкара Балтыйк буе Сабантуенда барлыгы бер меңнән артык кеше катнашкан. Клайпеда шәһәренең “Нур” һәм Литва татарлары җәмгыятьләре оештырган быелгы бәйрәм Россия көне һәм татарларының Литвага килеп урнашуына 610 ел тулуга багышланган.

Сабантуйда Клайпеда мэры, Россиянең Клайпеда шәһәрендә илчесе,Төркия, Ватикан вәкилләре катнашкан. Милләттәшләребез Литваның Клайпеда, Висагинас шәһәрләреннән, шулай ук Латвия, Эстония, Германиядән килгән.

Клайпедада профессиональ көрәшчеләр мәктәбе эшләп килгәч, элек татарча көрәш игътибарсыз кала биргән. Быел монда беренче тапкыр милли көрәш барлык шартларын китереп, үз кагыйдәләребезгә таянып үткәрелгән. Шуңа күрә татар көрәше буенча семинар да узган. Көрәштә илле кеше катнашкан. Батыр исемен һәм Сабантуй тәкәсен Литва егете яулаган.

Әйтергә кирәк, нәкъ татар көрәше һәм Айдар Фәйзрахманов җитәкчелегендәге Татарстан дәүләт фольклор ансамбле җырлары һәм биюләре бөтен бәйрәмгә ямь биргән.

Чуашстан, Канаш

Чуашстандагы республика күләмендәге дүртенче Сабантуйга зур кунаклар килгән иде. Татарстанның Әлки районы вәкилләре кунаклар милли бәйрәмнең бизәге булды. Әлкилеләр Сабантуй батырына зур тәкә һәм үзенчәлекле концерт программасы алып килгән иде. Быел Канаш шәһәренең мәчете төзелгәнгә 15 ел тулган. Шул уңайдан да котлаулар булды.

Башка Сабантуйлардан аермалы буларак, бәйрәм базарга әйләнмәгән иде. Сәүдә рәтләрен оештырган эшмәкәрләр бик җитди әзерләнгән. Милли ризыклар, сувенирлар, дини китаплар гына сатылды монда.

Канаштагы көрәш мәйданы 80 батырны җыйды. Чуашиядәге дүртенче Сабантуйның батыры булып яшүсмерләр арасында Марат Налиба калды, ә өлкәннәрдән Фәнил Минһаҗев берәүгә дә бил бирмәде.

(Мәгълүматлар «Intertat.ru», «Татар–информ», «Ватаным Татарстан»нан алынды).

САН КУНАГЫ

Туган ягыбызны торгызу hәм үстерү хакына

Эшчәнлеген бизнесның төрле өлкәләрендә башкаручы «Технология» компаниясе төркемнәре Кызыл Октябрь районы территориясендә җир мәйданы сатып алып, анны инвеосторлый. Хәзерге вакытта инвесторлар берничә проектны тормышка ашыра башлап, районда эш урыннары гына булдырып калмыйча, районның үзен дә потребительләр өчен кызыклы итәчәк.

Алдагы планнарның иң беренчесе — өлкәбездә иң зур автотехник үзәк ачу. Өч миллион сумлык җиһаз сатып алынган инде. Бу үзәк төрле машиналар өчен теләсә нинди запчастьләр һәм детальләр сатып алу мөмкинлеге булган региональ склад буларак күзаллана. Шунда ук автомагазин да булачак.

Бу компаниянең тагын бер проекты — киләсе өч ай эчендә авыл хуҗалыгы техникасы һәм спецтехника җитештерүче предприятие ачу. Мондый производство булдыру иң беренче районда эш урыннары булдыруны мөмкин итә: монда 50дән алып 100 гә чаклы кеше эшли алачак. Бу турыда без «Технология» компаниясен оештыручыларның берсе Рәис Зәки улы Велимеев белән сөйләштек. Шул әңгәмәдән сезгә бер өзек тәкъдим итәбез.

—Сез ничек итеп бу эш урыннарына кеше җыячаксыз? Барлык теләге булган кеше сезгә килеп эшкә урнаша аламы?

— Бу вакансияләр һәркем өчен ачык. Безнең штатта хәзердән үк профессионаллар эшли, алар үз чиратларында яңа килгәннәрне өйрәтәчәк. Моның өчен урында укыту базасы ачарга уйлыйбыз.

Яңа производствоның юнәлешләре күп төрле: бу спецтехника һәм җитештерү кораллары сату да, ремонт, буяу, теләсә нинди техника өчен сервис хезмәте күрсәтү. Шуңа күрә дә эшкә яңа алынган кешеләрне боларның барысын да эшли ала торган итеп өйрәтү — безнең алда торган бурычларның иң зурысы.

Бу территориядә планлаштырыла торган проектларның өченчесе — ял итү үзәге булдыру. Әле исеме булмаса да, аны ачу өчен бар нәрсә әзер. Анда концерт мәйданы, бильярд бүлмәсе булачак. Пейнтбол уены өчен дә бар кирәкле әйберләр сатып алынды. Бу районда бар уңайлыклары булган бердән-бер үзәк булачак.

 — Бу үзәк кайчан ачылачак?

— Июльнең беренче атнасында дип планлаштырабыз.

— Әңгәмәбезнең башында сез компания берьюлы дүрт проект өстендә эшли дип әйттегез. Дүртенче проект нинди булыр?

 Тиз арада кузовлар ремонтлаучы зур үзәк ачылачак. Андыйлар өлкәбездә генә түгел, тирә-яктагы 300 км. да юк. Бу уникаль үзәк клиентларга он-лайн сервис тәкъдим итәчәк. Бу ни дигән сүз? Һәр клиент веб-камералардагы сайт аша ремонт биналарында машиналары белән ни эшләгәнне күзәтә алачак. Клиент тарафыннан мондый контроль ремонтның сыйфатын күпкә яхшыртачак. Без бу үзәкнең клиентлары районыбыз тирәсендә яшәүчеләр генә түгел, Чуваш, Мари, Мордовия республикаларыннан һәм Нижний Новгородның үзеннән дә булыр дип ышанабыз. Бу үзәктә бик катлаулы ремонт эшләре генә алып барылачак һәм аның хакы да югары — 50 меңгә якын булачак. Шуннан да очсызлы ремонт кирәкле машиналар бу үзәктә кабул ителмәс. Үзәк бар төрле автомобильләр ремонлый алу өчен аттестатлана һәм мөмкин булган бар төр ярдәмне күрсәтәчәк. Төрле ремонт өчен төрле-төрле үзәкләр эзләп йөрергә туры килмәс.

— Ни сәбәпле сез бу проектларыгызны Кызыл Октябрь районында тормышка ашырасыз?

— Бу район безнең туган ягыбыз. Аның сүнеп баруын, юкка чыгуын читтән генә күзәтү бик авыр. Шуңа күрә дә, бу проектлар өчен башка уңайлырак биналар һәм территорияләр булса да, бу эшләребезне үз районыбызда башладык.

— Баш эшләрегездә уңышлар сезгә, Рәис Зәкиевич!

Зәки hәм Наилә Валемеевлар

Рәис Зәки улы Велимеев

1976 елда Кызыл Октябрь районы Зур Рбишча авылында туган.
Урта мәктәпне көмеш медаль белән тәмамлый.
Мәскәү Гуманитар университетын тәмамлый.
Даими хәйрия гамәлләре кыла. Салган балалар йортына, Диния нәзарәтенә,«Маһинур» мәдрәсәсенә ярдәм итә.
Гаиләле, ике бала тәрбияли.

Рәис Зәки улы Валемеев Нижгар төбәгендә ярыйсы гына танылган күренекле гаиләдән. Аның бабасының бабасы Ярулла указлы мулла булып, үз мәчетендә имам хезмәтен башкара. Балалары Әнвәр, Әсгать, Мөнир, Нурәхмәт тә дини белемле булалар. Кызының балалары илдә танылган кешеләр: Хәйдәр — физика-математика фәннәре докторы, Надир — К-Пожары педучилищесы директоры, Нәдирә — РФ атказанган врачы, Камиль — рәссам.
Бабасы Әнвәр Ярулла улы Бөек Ватан сугышында катнашып, күп кенә орден-медальләр белән бүләкләнә. Мәскәүдә Җиңү парадында катнаша. Үзлегеннән дини белем алып, авылда мулла вазифаларын башкара, авылдашларының хөрмәтен казана. Җиде бала тәрбияли, шуларның берсе тәрбиягә алынган Әдил. Әдил Әнвәр улы С-Петербург драма театрында эшли, РФ атказанган мәдәният хезмәткәре. Кызы Мәрвә ханым авыл мәктәбендә математика укыта. «Почетный работник общего образования» билгесенә лаек була. Милиция полковнигы Әдип спорт мастеры, күп тапкырлар сабантуйларда көрәштә җиңүче була. Ә инде Рәиснең әтисе Валемеев Зәки Әнвәр улы Мәскәү үзәк физик культура институтын тәмамлагап, туган авылы мәктәбендә физик тәрбия укытучысы булып эшли. Шунда ук 10 ел дәвамында директор вазифаларын башкара. Укучылары, авыл яшьләре белән класстан тыш эш алып бара, милли көрәш түгәрәген җитәкли. Укучылары — күпсанлы сабантуй батырлары, Россия чемпионнары, дөнья чемпионы (Ханнән Мусин, 2002). «Заслуженный работник физической культуры» исеменә лаек. Район сабантуйларының алыштыргысыз судьясы. Ул тәрбияләгән яшь шашкачылар да күп ярышларда призлы урыннарны яулап киләләр. Әнисе Наилә ханым да әтисе кебек авыл мәктәбендә 35 ел инде башлангыч классларда укыта. Югары категорияле укытучы, шушы көннәрдә аңа «Почетный работник общего образования» билгесе тапшырылачак.

Абдул-Хәкимов Вәли-Әхмәт

1914–47 елларда Финляндиянең Тампере шәһәрендә, 1917–621 елларда Хельсинки шәһәрендә мөселман оешмасының өлкән имамы вазифаларын башкара. 1962 елдан Хельсинки Ислам конгрегациясе әгъзасы.

Абдул-Хәкимов Вәли-Әхмәт 1890 елда хәзерге Нижгар өлкәсе Кызыл Октябрь районы Зур Рбишча авылында муллалар нәселеннән булган гаиләдә туган. Башлангыч дини белемне туган авылында һәм Касимов шәһәре мәдрәсәсендә алган. 1907 елда Мәдинә һәм Мәккә шәһәрендә укып, дини белемен күтәргән. Хаҗдан кайтып Касим шәһәрендә имам вазифаларын башкара, соңрак Мәскәүдә укыта. 1910 елларда туган авылына кайтып, Алия Садрига өйләнә. 1914 елда Өфедә имам һәм мөдәррис вазифаларын башкару өчен имтихан тапшыра. Шул ук елны Финляндиянең Тампере шәһәренә Актук авылыннан барып төпләгән сәүдәгәрләр тарафыннан имам хезмәтен башкарырга чакырыла. Ул анда вафат булган Кадыйр мулланы алыштыра. Имам һәм мөдәррис буларак, акча кереме булмаганга, Вәли-Әхмәт эшмәкәрлек белән шөгыльләнә. Хельсинкидагы үз йортының бер бүлмәсен намаз уку һәм шәкертләр белән шөгыльләнү өчен бирә. Шунда ук Хельсинки мөселманнары җыелып, үз оешмаларын булдыру турында сүз алып баралар. Аларның теләкләре 1915 елда тормышка аша. Вәли-Әхмәт хәзрәт аны оештыруда зур роль уйный. 1925–26 елларда Финляндиядәге беренче рәсми теркәлгән татар оешмасының рәисе дә ул була. Шулай ук 1961–62 елларда да Вәли-Әхмәт хәзрәт кабат бу оешманы җитәкли.

Вәли-Әхмәт хәзрәт балаларны һәм яшьләрне укыта, 1939 елда «Основы религии для детей татар» дип аталган дини уку китабы бастыра. Россиядәге революция вакытында Финляндиягә качып килгән төрки телле эмигрантларга ярдәм итә. 1947 елда имам вазифаларын Хәбибур Рахман Шакирга тапшыра, әмма татар җәмгыяте лидеры булып кала. Аны якыннан белгән кешеләр үзенә генә хас мәкам белән Корьән укуын искә алалар. Вәли-Әхмәт хәзрәтне олылап Корьән хафиз дип йөртәләр. Мәхәллә кешеләренә аның йогынтысы бик зур була. Кабер ташларына бастыру өчен бик матур итеп Корьән сурәләре язылган макетлар эшли торган була.

 

ТӨБӘКЛӘРДӘГЕ МИШӘРЛӘР

Сәяхәтнамә

Хөрмәтле укучыларыбыз! Бу исем астындагы рубрикабыз чит илләрдә, төбәкләрдә яшәүче мишәрләргә багышлана. Без аларның тормышлары, эшчәнлекләре, үзенчәлекләре, күренекле кешеләре белән таныштырып барырга тырышырбыз.

Әле күптән түгел Нижний Новгород өлкәсе Диния нәзарәте рәисе Үмәр хәзрәт урынбасары Дамир хәзрәт җитәкчелегендә бер төркем якташларыбыз Финляндиягә бардылар. Алар фин татарлары белән очрашып, бик күп файдалы һәм кызыклы мәгълүмәтләр җыеп кайттылар. Шуңа күрә дә, беренче мәкаләбез Финляндиядә яшәүче татарлар турында булыр. Алар турында матбугатта һаман да языла, тик дәүләт эчендә үз дәүләтләрен төзи алган татарлар белән кызыксыну беркайчан да кимеми.

Рәсәй империясеннән Финляндиягә мираска хәзерге вакытта иң оешкан, иң күренекле иҗтимагый оешмаларның берсе булган татар-мишәр оешмасы кала. Татарлар Финляндия җиренә 1860 елларда килеп урнашканнар. Аларның күпчелеге Нижгар губерниясенең Актук авылыннан булган. Авыл хуҗалыгы белән көн күрүче бу авыл кешеләре кыш көне эш эзләп читкә чыгып китә торган булалар. Алар итекче, мич салучы, тимерче булып ялланып эшлиләр. Шулай да, күпчелеге сәүдә белән шөгыльләнә. Сәүдә итү өчен алар Мәскәүгә, Петербургка, кайбер бик тәвәккәлләре Финляндиягә дә барып җитәләр. Кайсыларыдыр шунда төпләнеп тә калалар. Ерак Финляндиядә торып калучыларның күпчелеге Актук авылыннан булса да, араларында Уразавыл, Суыксу, Кызьмавыл, Атяравыл, Чүмбәли, Семочки, Рбишча авыллары кешеләре дә очрый. Татарларның күпчелеге текстиль һәм тире белән сәүдә итә. Кайсылары тиз арада баеп китеп, үз кибетләрен ачалар. Беренче татар фирмасы Тампер шәһәрендә Мостафа Измаилов тарафыннан ачыла. ХХ гасырда кайберләр татарлар яшелчә, җиләк-җимеш, азык-төлек белән сәүдә итә башлый.

1991 елларга кадәр Финляндиядә татарлардан башка мөселманнар булмаган. Нәкъ менә безнең якташларыбыз фин җирендә беренче мәчетләр төзегән, уку үзәкләре булдырган. Изге Корьән дә фин теленә татарлар тарафыннан тәрҗемә ителгән. Ә менә фин татарларының иң күркәм, иң мактауга лаек сыйфаты – туган телебезгә, мәдәниятебезгә мәхәббәте, тугрылыгы! Алар беркайчан да, бернинди шартларда да татар телен башка телгә алыштырмаган! Хәзерге вакытта да алар чиста әдәби татар телендә сөйләшәләр. Ә бит аларның саны бер меңнән дә артмый. 700 кеше башкалада, 200 кеше Тампер шәһәрендә яшәсә, калаганнары ил буенча сибелгән. Татар мөселман җәмгыяте рәисе Окан Дахер әйтүенчә, Финляндия конституциясе бу юнәлештә һәр милләткә ирек бирә. Ә инде безнең әби-бабайларыбыз ул законнан файдаланып, милләтне, телне, динне саклап калу максатларыннан, татар җәмгыяте оештыралар. Хәзерге вакытка чаклы татарлар үзара бик тыгыз аралашып яши. Кызганычка, ел саен 10-15 кеше үлсә, бары тик 3-6 бала гына туа. Шулай ук финнар белән катнаш никахлар саны да арта бара. Шулай итеп татар оешмасының структурасы үзгәрә бара. Әмма, оешма рәисе Окан Дахер әйткәнчә, шундый шартларда да фин татарларының киләчәге бар. Үз телеңне, динеңне саклап калу татарларның саны күпме булудан тормый, ә бәлки, кешеләр тормышында рухи якның нинди урын алып торуы мөһимрәк, - дип саный ул.

Хәзерге вакытта Хельсинки шәһәрендә 9 мәчет бар. Әмма мәчет анда без күнеккәнчә аерым торучы манаралы бина түгел, арендага алынган намаз укырга яраклы заллар. Татар оешмасының бинасы шәхси милек булганга, алар намаз залы өчен аренда хакы түләмиләр. Киресенчә, татар оешмасы бинасында урнашкан кибетләр, фирмалар оешмага аренда өчен түлиләр. Ул керемнәр бинаны рәтле хәлдә тоту, имамга, татар теле укытучысына , татар балалары өчен җәйге лагерьлар оештыруга тотыла.

Фин татарлары Россиядә, бигрәк тә Татарстанда яшәүче һәм тарихи туган илләре нижгар төбәге татарлары белән аралашып яшиләр.

Окан Дахер — чыгышы белән хәзерге Нижгар өлкәсе Кызыл Октябрь районы Куйсуы авылыннан булган гаиләдә туган. Финляндия татар-мөселман оешмасы рәисе. Хельсинки шәһәрендә университетта татар теле һәм мәдәнияте дәресләр бирә. Финляндия дәүләтенең этник оешмалар белән элемтәләр советы, Бөтендөнья татарлар Конгрессы башкарма комитеты әгъзасе. Окан әфәндегә 2006 елның 6 декабрендә — Финляндия бәйсезлеге бәйрәмендә Финляндия республикасының иң дәрәҗәле бүләге — Ак Роза Ордены тапшырыла.

«Безнең өч нигезебез: изге Ислам динебез, ата-аналарыбызның туган теле һәм татар халкының йөрәгебезгә бик тә якын булган гореф-гадәтләре. Безнең илебездә дини һәм дөньяви яклар бик тыгыз бәйләнештә. Аның якты күрсәткече булып 130 ел дәверендә фин татарларының диннәрен, телләрен, мәдәниятләрен саклап калуы. Ничек мөмкин булган бу? Биредә өйдә алынган тәрбия, ата-анадан балаларга күчкән яшәү кагыйдәләре һәм, әлбәттә, җәмгыять йогынтысы зур роль уйный. Бездә ике ватанпәрвәрлек: беренчедән, ата-аналарыбыздан безгә мирас булган Ислам динен һәм татар телен яратып, үзебезне татар-мөселман мәдәниятенең аерылгысыз бер өлеше итеп саныйбыз. Икенче яктан, туган илебез — Финляндиядән үзебезне аермыйбыз. Алар бер-берсе белән тыгыз бәйләнешкән. Без өйләребездә, мәхәлләбездә дини һәм милли гореф-гадәтләребезне саклап яшибез. Ә инде үзебезнең хокукларыбызны яклаганда, вазифаларыбызны башкарганда безнең фин гражданнары булуыбыз ачык күренә. Фин җәмгыяте үзенең гражданнарына һәр яклап үсү өчен барлык мөмкинлекләрне булдыра. Һәм без моның белән бик горурланабыз. Ата-аналарыбыздан гадәтләнеп, без белем алуга бик зур игътибар бирәбез.

Аз санлы милләт буларак, бездән күпкә артыграк булган фин халкы арасында яшәүче татарларга ике-өч тапкыр активрак булырга, телебезне һәм мәдәниятебезне саклап калу юнәлешендә күп көч куярга кирәк. Шуңа күрә дә без бу юнәлештә бик актив эшлибез. Шул ук вакытта дәүләт тарафыннан татарларга беркайчанда да киртә куелмавын билгеләп үтәсе килә. Киресенчә, Финляндиядә закон татар халкына үз кануннарын, үз телен, динен саклап яшәргә тулы мөмкинлек бирә».

 

Үмәр Дахер

Нижгар өлкәсенең хәзерге Кызыл Октябрь районы Куйсуы авылында игенче гаиләсендә өлкән бала булып туган. Кечкенә яшьтән үк хуҗалыктагы иң авыр эшләрне дә эшләргә күнегеп үскән. 1922 елда, әнисе вафатыннан соң аңа Финляндиягә барып төпләнгән әтисе янына чыгып китәргә туры килә. Бер кулына сеңлесен күтәргән, икенче кулы белән энесен җитәкләгән Үмәрне әтисенең абыйсы тимер юл станциясенә озата. Шулай итеп, туган яклар мәңгегә артта кала. Бер авыз фин сүзе белмәгән Үмәргә фин мәктәбенә укырга керергә туры килә. Беренче уку елында аны биш еллык уку программасын дүрт елда тәмамлый торган төркемгә күчерәләр. Шулай итеп, ул сигез еллык мәктәпне җиде елда тәмамлый. Ул моңа бары тик үзенең тырышлыгы, максатчанлыгы белән ирешә. Үмәрнең университетка кереп, гуманитар фәннәр белән шөгыльләнәсе килә. Әмма әтисе аны юридик факультетка керергә күндерә. Яшь студентка Финляндиядә яшәүче татарларның ихтыяҗларын яклау максатыннан юристлыкка укырга туры килә. 1938 елда дәүләт экзаменын тапшырып, Үмәр Хельсинки шәһәр салым идарәсенә инспектор булып урнаша. Ул анда төрле вазифалар башкарып, бүлек җитәкчесе дәрәҗәсенә ирешә. 1973 елда лаеклы ялга чыга. Төп хезмәтеннән башка, күп муниципаль органнарга төрле вазифаларга сайлана.

Яшьтән үк үз алдына куелган максатны ул бик иртә башкара башлый. Беренче татар мәктәбен оештыручыларның берсе һәм 1948-1959 елларда мәктәп җитәкчеләренең берсе була. Шулай ук Габдулла Тукай исемендәге оешмага нигез сала, хәзергәчә аның составында. Пенсия яшенә җиткәндә генә Үмәр Дахер яшьлек хыялын – телләр өйрәнүне тормышка ашыра. Аның бу шөгыле «Agricultura Anatolica I. Die volkstümlichen landwirtschaftlichen Geräte» темасына докторлык диссертациясен яклау белән тәмамлана. Бу хезмәте Финляндиянең  Шәрекъ оешмасы Stydia ????Orientalia (XLII) сериясендә бастырыла. .

Шуның нәтиҗәсенә Үмәр Дахер Хельсинки университетының төрки телләр кафедрасы доценты итеп билгеләнә. Ул инде аңа чаклы ук 1960 елдан шул университетта алтай телләрен укыткан була. Пенсиягә чыкканнан соң да ул төрек һәм татар теле курсларын алып бара. Укытучы исеменә тугры буларак түләүсез эшли.

Үмәр Дахерның бар тормышы хезмәткә һәм кешеләргә файда китерүгә багышланган. 1920 елларда әле бер фин сүзе белмәгән мәктәп укучысыннан үз иленә файдалы хезмәт кылучы һәм халкының мәдәниятен саклап калуга бар гомерен багышлаучы кеше формалаша. Искитәрлек, сокланырлык гомер кичергән якташыбыз!

Шәригать кануннары буенча баланы күз тиюдән ничек сакларга?

— Балаларыбызны күз тиюдән саклар өчен иртүк һәм кичен өч тапкыр шушы доганы укырга кирәк: уыызу (баланың исеме әйтелә) «би кәлимәтилләһи әт-тәммәт мин шәрри мә халәк».

Коръәннән дә алып кайбер сүрәләрне укырга ярый, мәсәлән: «Фатиха»ны, «Аятель көрси»не, «Ихлас»ны, «Фәләк» вә «Нәс»не. Олы кешеләрнең эшләре дә балага тәэсир итә. Күбесе баланы, күргәч, авызларына Аллаһның исемен алмыйча кинәнергә, һәм шатланырга тотыналар. Бу нәрсә күзегүнең бер сәбәбеннәндер.

Баланы күргәч, бу сүзләрне әйткәннән генә соң шатланырга кирәк: «Cөбхән Аллаһ, мәшә Аллаһ лә кувәтә иллә билләһи».

Баланың йөзенә вә маңгаена төрле төстәге ноталар сырлап кую, муенына амулетлар, догалыклар элү — динебезгә хас түгел. Кечкенә бала үз-үзен җен-шайтаннардан, күз тиюдән вә бозыктан саклый алмый, шуңа күрә бу вазыйфаны ата-ана үтәргә тиешләр. Алар балаларын үзләренең иман көчләре белән сакларга тиешләр — ә җансыз әйберләр белән түгел.

Әгәр дә алар үз балалары өчен дога кылмасалар, аларга саулык теләп Аллаһка ялвармасалар, мәжүси-амулетлар ярдәменә килсәләр — шул очракта аларның иманнары да зәгыйфь булыр, наданлыклары белән балаларына да зарар китерерләр.

Бала яхшы йокласын өчен Коръәннең нинди сүрәләрен укырга кирәк?

— Аның үз иткән догасы вә сүрәсе юктыр, ни белгәнеңне укырга кирәк. Баланың төрле тавышларга төрлечә игътибар итүен дә онытмаска кирәк. Кайбер чакта бала янында үзең Коръән укы, ә кайбер вакытта аның янында әкрен тавыш белән магнитофон жибәреп Коръән тыңлатырга була. Монда да баланың хәленә вә кыяфәтенә карарга кирәк. Ләкин Коръән укып кына баланы саклап бетереп булмый. Коръән уку — ул бала исәнлегенең йөздән бер сәбәбе генәдер.

 

БЕЗҢЕН ИСЛАМ

Баланың дөньяга килүе

Төрле диндәге халыклар дөньяга яңа туган балаларын төрле-төрле гадәтләр белән каршы алалардыр. Ә без мөселманнар үзебезнең балаларыбызны пәйгамбәребез Мөхәммәд (с.г.в.) гадәте белән каршы алабыз вә шуның белән аның сөннәтен үтәп, Раббыбызга табынабыздыр. Динебез буенча яңа тумыш балаларыбызны каршы алып, без башка милләтләрдән Аллаһның төсе белән аерылып торабыз. Аннары, балаларыбызны шаригәтебез кушканча каршылау — һәр мөселманга, һәр ата-анага йөкләнгән бурычтыр. Баланы каршылау гадәте үз эченә бик күп файда һәм хикмәт туплап торадыр.

Рәсүлебезнең балалары дөньяга тугач ул аларның колакларына азан вә камәт әйтеп «тәхникъ» үти иде, ягъни хөрмәне чәйнәп бармагы белән аны авыз эчләренә сөртә иде. Бу гадәтнең яхшы яклары күптер. Бүгенге көндә табиблар карашлары буенча яңа тумыш балаларның күбесе кандагы булган шикәр дефицитыннан вафат икән. Хөрмә җимеше эчендә бик күп шикәр бардыр, бәлки балаларыбызга тәхникъ кылып, без аларны шикәр җитмәвеннән саклап калабыздыр. Галимнәр әйтүенчә, әгәр дә мәгәр тәхникъ өчен хөрмә җимеше булмаса, балага башка бер баллы нәрсә каптырырга буладыр.Балага зарар китермәс вә аны куркытмас өчен, азан белән камәтне колагына каты тавыш белән кычкырырга ярамый. Уң колагына азан, ә сул колагына камәт әйтелә. Азан тавышы белән яңа дөньяга туган баланы каршы алу сөннәттер. Баланың колагына азанны «акика» (бәбәй-чәе) мәҗлесендә дә әйтергә рөхсәт ителәдер.

Балабыз тууыннан соң, аның һәм хатынның хәле рөхсәт итсә, берничә көн яисә бер атна узгач без «акика» (бәбәй-чәе) мәҗлесен үткәрәбез, ягъни туган бала өчен «акика» корбанын чалып, аның итеннән аш хәзерләп имам-мулланы, кунакларны чакырабыз һәм бер мәжлес корабыздыр. Аларны «Акика» корбанының ите белән хәзерләнгән аш белән ашатабыз. Имам Абу Хәнифә «акиканы», ягъни бала туган сәбәпле хайван чалуны фарыз-вәдҗиб (бурыч ителгән) гамәлләрдән санамаган, ул мәндуб (мактаулы) гамәлләрдән генә — дигән. Ләкин һәрбер мөселман бәндә Аллаһ Тәгаләне олылап, Аңа шөкер итеп, Пәйгамбәребезнең сөннәтен үтәргә тырышадыр. «Акика» (бәбәй-чәе) мәҗлесендә без балага исем кушабыз, аңа изге-хәер догаларыбызны кылабыз. «Акика» корбанын ата кешегә сую яхшырактыр, моңа аның кодрәте җитмәсә, хайванны башка кеше суйса да ярый.

Пәйгамбәребезнең тарихына карасак, аның баласы Ибраһим тугач, ул бер атнадан соң, кучкар суеп бер мәҗлес үткәргәнен күрербез. Рәсүлебезнең хәдисләре буенча ир-бала өчен ике куй, кыз-бала өчен бер куй чалырга кирәк. Кучкар вә куй арасында аерма юктыр. Бик күп кешеләр бүгенге көндә «акика» корбанын чалыр урынына чалачак хайванның кыйммәтен сәдака итеп акчалата мәчетләргә итеп бирәләр. Динебездә бу нәрсә яхшы саналмый. Нигә дисәгез, “акика”ның төп максаты сәдака бирүдә түгелдер, ә хайванны чалу, ул итнең бер өлешен хәзерләп кунакларга ашату, икенче өлешен ярлы-мескеннәргә өләшү. «Акика» корбаны — ул Аллаһның сиңа бирелмеш олы нигъмәте өчен шөкер кылудыр.

«Акика» мәҗлесенә байларны гына чакыру — Рәсүлебезнең сөннәтенә каршылык кылу дигән сүз. Рәсүлебез әйтте: мәҗлесләрнең иң яманы шул, кайсында байлар гына утыра, ә фәкыйрьләр аннан кире кагыла. Шуңа күрә ярлы-мескеннәрнең дә күңелләрен күрергә кирәк. Әгәр дә беребезгә, бала вакытларыбызда ата-аналарыбыз «акика» корбанын суймаганнар булса, безгә аны соңыннан, бүгенге көндә дә үз үзебезгә чала алабыз.

Вакыты җиткәч, ата-ананың ир балаларына карата бер бурычлары бар — аны сөннәткә утырту. Рәсүлебез әйтте: биш нәрсә табигый булган үзенчәлек — сөннәтләү, аурәт җирләрдә чәчне кыру, мыекларны кыскарту, тырнакларны кисү, култык астындагы чәчләрне кыру. Ир балаларны сөннәткә утырту гадәте Ибраһим пәйгамбәрдән килде. Имам Абу Ханифә сөннәтләүне фарыз гамәлләрдән санамаса да, уйлап карасак, сөннәтләүнең файдалары күп икәнлеген аңларбыз. Беренчедән, сөннәтләнгән кеше гигиена ягыннан чиста. Тикшеренүләр күрсәткәнчә, мөселман ирләр белән яшәгән хатыннарда, хатын-кыз авырулары әзрәк очрый. Икенчедән ул башка диндәге кешләрдән аерылып тора. Өченчедән, ул Аллаһның савабына ирешә. Баланы 7 көннән алып 12 яшенә кадәр сөннәткә утыртырга ярый. Бу эшне 12 яшьтән соңга калдыру дөрес түгел. Пәйгамбәребез, үзенең улын Ибраһимны туганыннан соң 7 көннән сөннәтләп безгә бу гамәлнең соңга калдыруның ярамаганын күрсәтте. Галимнәрнең күбесе сөннәтләүне балага 7 көн тулгач, я исә “акика” көнне насихәт итәләр. Бүгенге көндә медицина көчледер, шуңа күрә балага зарар булмасын дип сөннәтләүне оста хирург үткәрергә тиеш. Хирургның мөселман булуы тагы да яхшырактыр. Әгәр дә сөннәтләргә мөселман хирургы булмаса, ул гамәлне башка динне тоткан хирург үткәрә ала. Аннары Пәйгамбәребезнең сөннәтеннән «Акика» көнне, хайван чалынганнан соң, баланың башындагы чәчен кырку. Рәсүлебез хәдисендә: “һәр бер яңа тумыш бала өчен фидия биреп, ягъни хайван чалырга, аннан аңа исем биреп башындагы чәчләрен кыркырга кирәк” — диде.

Сөннәт буенча, баланың башын беренчедән уң яктан, аннары сул яктан кыркырга кирәк. Әгәр дә баланың чәчләре әз булса, яки бөтенләй булмаса — ул очракта кырку кирәкми.

Кайбер сәхабәләр баланың кырылган чәчләренең авырлыгын үлчәп, көмеш белән сәдака өләшәләр иде. Бүгенге көндә 2–2,5 грамм көмеш кыйммәтен акчалата ярлыларга-мескеннәргә өләшү изге гаммәлләрдәндер.

Ата — ана үз балаларына матур, яхшы исем сайлап алырга тиешләр. Пәйгамбәребез бер хәдисендә: — Кыямәт көнендә сезне исемнәрегез белән, вә аталарыгызның исемнәре белән чакырырлар, шуңардан (балаларыгызга) әйбәт исемнәр бирегез — диде. Исемнәрнең яхшысы «абд» дип башланганнары, ягни — Абдулла, Абдур-Рахман. Аннары Пәйгамбәр исемнәре, — Мөхәммәд, Аюб, Юныс, Ибраһим. Соңыннан сәхаба исемнәре, — Али, Усман, Абу Бәкер, Хәсән, һ.б. Аллаһы Тәгаләнең 99 исеме һәм сыйфаты бар, кайбер аның исемнәрен балага кушарга ярамый. Мәсәлән — Халик (бар итүче), Вахид (Бер), Коддус (Кимчелексез) сыйфатлары бер Аллаһка гына кулланыла. Ә Хәким, Басыйр, Алим – кебек исемнәрне  балага исем итеп кушарга галимнәрнең кайберләре рөхсәт итәләр. Ләкин шушы Раббыбызның исемнәре вә сыйфатлары алдында Абд сүзен куллану дөресрәк вә хәерлерәк булыр.

Мөнир-хазрәт Беюсов

ЯҢА КИТАПЛАР

Фәнни мәкаләләр еллык җыентыгы «Исламны, шәрыкне, төрки халыкларның телләрен һәм мәдәниятен өйрәнү фәннәре үсешенең хәзерге проблемалары һәм перспективасы».

Яшьләрнең Беренче Халыкара фәнни-гамәли конференциясе материаллары. «Мәдинә» Нәшрият йорты, 2007.

14 майда Нижний Новгородта яшьләрнең Беренче Халыкара фәнни-гамәли «Исламны, шәрыкне, төрки халыкларның телләрен һәм мәдәниятен өйрәнү фәннәре үсешенең хәзерге проблемалары һәм перспективасы» конференциясе булып узды. Конференция кысаларында Якын Көнчыгыштагы һәм башка төбәкләрдәге халыкара мөнәсәбәтләргә, күпчелек ислам динен тотучы халык яшәгән регионнарда эчке дини һәм конфессияләр арасындагы диалогларга, ислам җәмгыятенең тарихи үсешенә кагылышлы проблемалар турында фикер алышу булды.

Сенюткина О. Н. Тюркизм как историческое явление (Россия империясенең 1905–1916 еллардагы тарихы материалларыннан), Н. Новгород: «Мәдинә» Нәшрият йорты, 2007.

Бу монографиядә Россиядә ХХ гасыр башында сәяси төркилекнең чыганаклары һәм үсеше карала. Нәшрияттә чыккан материалларга һәм архив документларына таянып, Россиядә төрки хәрәкәтенең беренчел партия структураларының генезисы шартлары һәм торышы анализлана. Шулай ук Россиянең төрки элитасы тарафыннан төрки халыкларның берләшүенә ирешү өчен кылынган сәяси адымнары бәяләнә.

ӘДӘБИ СӘХИФӘ

Габделҗаббар Кандалый
(1797–1860)

Талантлы татар шагыйре Габделҗаббар Габделмәҗид улы Болгари (Габделҗаббар Кандалый) тууына — 210 ел. Ул 1797 елда элекке Самар губернасының Ставрополь өязе (хәзерге Ульян өлкәсе Иске Майна районы) Иске Кандал (хәзер — Иртуган) авылында мулла гаиләсендә туган.

Болгарилар нәселе элек Каракитә авылында (хәзер — Татарстанның Чүпрәле районында) яшәгән, Иске Кандалга шагыйрьнең ерак бабаларыннан берсе килеп урнашкан, дигән фикер дә яшәп килә. Шагыйрьнең әтисе Габделмәҗид ибн Ибнейәмин хәзрәт гади генә авыл мулласы булмыйча, заманына күрә зур укымышлы, китап-әсәр язу белән шөгыльләнүче кеше булган.

Башлангыч белемне Габделҗаббар үз атасыннан алган. Соңында Чистай якларындагы Мораса, аннары бер-бер артлы Кизләү, Күркәле, Кышкар, Шонталы мәдрәсәләрендә укыган. Мәдрәсәдән мәдрәсәгә күчеп йөрүенең сәбәбе — артык туры сүзле, кайнар холыклы, белемгә омтылуы көчле булуыннан. Моны шагыйрьнең мәдрәсә тәртипләрен вә белемсез муллаларны тәнкыйтьләп язган шигырьләре раслый.

Габделҗаббар яшьтән үк гарәп, фарсы телләрендә укый-яза алган, тормышта кулланырлык хәтле мордва, чуаш, рус телләрен белгән. Бу белемнәре белән, Габделҗаббар, әлбәттә, мәдрәсә программасыннан тыш та күп кенә әдәбиятны үзләштерә. Мөселман Шәркы һәм төрки халыкларның шагыйрьләре, суфилар әдәбияты әсәрләре белән ул бик әйбәт таныш була. Әдәбият укып тәэсирләнүче, үзе дә шигырьләр язучы егеткә мәдрәсәдә укыган вакытында ук гарәп–фарсы телләрендәге әсәрләрне татарчага тәрҗемә итеп язарга тәкъдимнәр килә. Әйтергә кирәк, ул вакытларда татар җирлегендә һәм әдәбиятта суфичылык идеяләре популярлашып киткән була. Мәдрәсә шәкертләре Аллаһияр Суфи, Әхмәт Ясәви, Сөләйман Бакыргани кебек төрки, Җәляләддин Руми, Фәридәддин Гаттар һ.б. фарсы телле шагыйрьләрнең әсәрләре белән кызыксына. Ирексезлек, империядә яңадан баш калкытучы миссионерлык сәясәте әдәбиятта декадентлык, язмышка буйсыну–тәкъвалык, михнәтләргә сабыр итү мотивлары көчәюгә китерә. Шуңа күрә, практик суфичылык татарлар яшәгән Идел-Урал төбәгендә массакүләм төс алмаса да, аның аскетлык, түземлелек, сабырлык идеяләре, әдәби күренеш буларак, киң тарала.

Мәдрәсәдә укыган вакытында, чама белән 1816 елларда Габделҗаббар «Рисалә–ил–иршад» («Туры юлга күндерүче хат») поэмасын яза. Борынгы мөселман әдәбиятындагы дини–дидактик әсәр традициясендә язылган бу поэма — зур күләмле, 28 бүлектән торган катлаулы әсәр. Поэма — нәзирә, ягъни борынгыдан килгән дидактик әсәрләргә ияреп язылган. Анда үсмер егет, социаль статусына, яшенә карап, үз укучысына вәгазь-нәсихәтләрен җиткерә.

Г. Кандалыйның үсмерлек чорында язган икенче бер поэмасы — «Кыйссаи Ибраһим Әдһәм» — авторның искәртүенә караганда, Ибраһим суфи турында татар телендә, аңлаешлы язуын үтенүләргә җавап итеп язылган.

Тарихи шәхес Ибраһим Әдһәм — Шәрык-мөселман әдәбиятында мәгълүм, уңай персонаж. Татар халкында да ул тәхетен ташлап, дәрвишлеккә киткән шаһ, аскет-суфи буларак олы хөрмәткә ия шәхес. Шәкерт Габделҗаббарның поэмасы Ибраһимнең дәрвишлеккә китеп, изгеләр юлында йөргән вакытын үз эченә ала.

Габделҗаббар Кандалыйның баштарак язган әсәрләре гарәп-фарсы сүзләре, архаизмнар күп булуы белән аерылып тора. Олыгайгач, шагыйрь әлеге стилен үзгәртә: ул халыкка якын, аңлаешлы, гади сөйләм телендә яза башлый. Әлеге күчеш, татар әдәбиятында да беренче тапкыр күзәтелгәнгә, күп гасырлык әдәбиятыбызда яңа чор башлануга сәбәпче була. Шуңа күрә татар әдәби теленә нигез салучы итеп ХХ гасыр башы әдибе Габдулла Тукайны түгел, ә ХIX йөз башы шагыйре Габделҗаббар Кандалыйны хаклы рәвештә санарга тиешбез. Чөнки Тукай үзе дә күп нәрсәләргә Габделҗаббар хәзрәт әсәрләрен укып өйрәнгән, дигән фикер туа. Тукай әсәрләрендә Г. Кандалый әсәрләре белән охшаш, тәңгәл килгән урыннар күп булуы бу турыда ачык сөйли.

Кайбер галимнәрнең тар карашлы булуы аркасында Кандалый иҗат иткән матур яңгырашлы, гаҗәеп бай мишәр сөйләме дә «диалектизм» дип кенә кабул ителде. Чынлыкта исә — Габделҗаббар хәзрәт ХIX гасырда язган тел — классик төрки-татар теле, аның хәтта хәзерге төрек теле белән дә уртаклыклары бик күп.

1824 елда Габделҗаббар туган авылына кайта, имам булып халыкка хезмәт итә башлый. Хәзрәт, барлык авылдашлары кебек үк, гадәти тормыш алып барган, авыл кешесенә кирәкле күп кенә һөнәрләр белгән: умарта асраган, мич чыгарган, йозаклар төзәткән, сабын кайнаткан, китаплар төпләгән. Шул ук вакытта әдәби эшчәнлеген, тәрҗемә итүне дә туктатмаган: безнең көннәргә кадәр аның йөзәрләгән шигырьләре, берничә поэмасы килеп җиткән.

1840 елда мәхәллә җыены Габделҗаббар хәзрәтне имамлыктан алу турында сүз кузгата. Хәзрәткә каршы чыгучылар азрак булса да, ул барыбер вазифасыннан китә. 1843 елда үз тарафдарлары оештырган икенче мәхәлләне җитәкли башлый. 1848 елда мөфтият ул мәхәлләгә башка имам билгели, һәм Габделҗаббар хәзрәт вазифасын ташларга мәҗбүр була. Мөгаен, шул чордадыр (төгәл вакыты билгесез), Г. Кандалый ике елын зинданда үткәрә. Сәбәпләре билгеле түгел. Ул чакта халыкта абыз-агайлар хәрәкәте көчәя, ягъни патша тарафыннан билгеләнгән мөфтинең мәхәлләләргә имам билгеләү турындагы боерыкларына буйсынмау очраклары арта. Габделҗаббар хәзрәтнең дә шул хәрәкәттә катнашып, төрмәгә эләккән булу ихтималы юк түгел.

1849 елда Г. Кандалыйга тагын бер хәсрәт килә: аның укымышлы, бәет-шигырь язарга да сәләтле улы Садретдинны 25 елга патша армиясенә алалар. Шагыйрь өчен бу күтәрмәслек кайгы була. Ул бер-бер артлы хәсрәт–сагыш тулы шигырьләрен, бәетләрен, Ходайдан сабырлык сораган мөнәҗәтләрен яза.

Шагыйрь биографиясен язучылар Габделҗаббар хәзрәтне төскә-биткә ямьсез кеше булган, хатын-кыз затын йөз-кыяфәте белән хушландырмаган, диләр. Наив һәм беръяклы караш! (Китаптагы портретларда Пушкин да Аполлон түгел, ләкин аңа карап кына хиссез, коры кеше булмаган ул.) Габделҗаббар хәзрәт өйләнгән, балалар үстергән. Тормыш булгач, аерылырга да туры килгән. Тик кайсы гына шагыйрь тормышында мәхәббәт драмасы булмый калсын соң?! Олыгайгач, ул яшь кыз Сәхибҗамалга гашыйк була. Имам вазифасыннан китү, Садретдинны югалту (улы патша армиясеннән срогын тутырып кайта, ләкин атасы инде ул вакытта вафат була) һәм шушындый шәхси фаҗига... Боларның барысын да берьюлы күтәрү өчен, билгеле, корыч йөрәк кирәк. Габделҗаббар хәзрәтнең бөтен зары, кичерешләре, хәсрәте шигырьләренә чыга, аларда гәүдәләнә. Әсәрләрен игътибар белән, шагыйрь кичергәннәрне күз алдына китереп, аның җанын аңлап укыганда шуңа төшенәсең: Габделҗаббар Кандалый бернинди дә ярлыклар ябыштыруга мохтаҗ түгел! Ул бары тик — күпне күргән, авырлыкларны башыннан һәм йөрәгеннән кичергән, шуңа күрә бәхетле мизгелләр турында хыялланучы шагыйрь. Чын Шагыйрь! Үзебезнең иң зур Шагыйребез.

Шагыйрь хәзрәт 1860 елда вафат була, үз авылында җирләнә. Тик хәзерге вакытта аның җәсәде кайда урнашканлыгын белүче кеше юк — Г. Кандалыйга кабер ташы да чама белән генә куела. Шулай ук шагыйрьдән калган әдәби мирасның төгәл күләме турында әйтеп булмый — аның кулъязмалары халыкка таралган, һәм илнең бөтен төбәкләреннән диярлек табыла торды. Бәлки, Кандалый әсәрләре әле һаман да берәр архивта, йә берәр чормада үз нәүбәтен көтеп ята торгандыр...

Рузия Сафиуллина, Казан

Нижгар татарлары гимны

(Ә.Саттар сүзләре, Н.Фатехова көе)

Меңләп яши нижгар татарлары,
Идел суы сыман чорлар ага.
Халкыбызның изге тамырлары
Әкрен генә гүзәлләнеп бара.

Кубрат ханның батыр балалары -
Эшкә батыр минем мишәрләрем.
Ока, Сура, Пьяна далалары,
Авыз иткән көмеш чишмәләре.

Кушымта:

Туганнарым, газиз нижгарларым,
Бу дөньяда матур яшәгез!
Якташларым, гүзәл мишәрләрем,
Барлык диңгезендә яшәгез!
Туганнарым, газиз нижгарларым,
Хәләллектән ярдәм итегез!
Якташларым, батыр мишәрләрем,
Кысалардан азат яшәгез!

 (Гимн тулысынча киләсе санда бирелер)

Әхмәт Бәюсов

1931 елда Сергач районы Мөтеравылында туган. «Туган як» өлкә газетасының Һади Такташ ис. премиясе лауреаты, халык шагыйре

 Кайгырмагыз, татарлар!

Татар юкка чыга, — дигән
Ялган сүзләр тарала:
Татар туа, татар үсә,
Тагын татар ярала.

Татар юкка чыга, — дигән
Сүзләр наданнар сүзе,
Балкый иман нуры белән
Безнең татарның йөзе.

Татарның моңлы җырлары
Җаннарыбызга сеңгән.
Юкка чыгаручылары да
Бер генә булыр меңнән.

Мәчет салып, азан әйтеп,
Татарлар атлый алга,
Калебебезгә язылган
»Лә илләһә илаллаһ».

Алда безнең бәхетебез,
Яңа таңнар атарлар,
Беркайчан юкка чыкмабыз,
Кайгырмагыз, татарлар!
 

 

 

  (Комментировать? | Всего: 0)

 
 
 

   :: Газета «Миллят» № 2 (июль 2007)

«Миллят», № 2 (июль 2007 г.)
газета нижегородских татар

В МИРЕ

Впервые мусульманин вошел в американскую Комиссию по свободе вероисповедания в мире. Им стал 55-летний имам из Куинси Талал Ид.

Талал в течение последующих двух лет будет выполнять бесплатную общественную работу в составе Комиссии, в функции которой входит наблюдение за условиями обеспечения религиозной свободы в мире и составление рекомендательных заключений для президента, Государственного Департамента и Конгресса. Они учитываются при формировании внешнеполитического курса США.

«Это событие является признанием роли не только мусульман в целом, но мусульман, практикующих нормы своей религии, — сказал Ид. — Для меня как для мусульманина, рожденного в Ливане, это является проявлением большого доверия, особенно сегодня, когда люди смотрят на мусульман как на террористов или того хуже».


Правительство Великобритании обнародовало отчет о предстоящей реформе образования в Великобритании. По оценкам специалистов, документ демонстрирует, что предпринятые администрацией Тони Блэра шаги являются продвижением в сторону определения статуса Ислама в Великобритании как второй государственной религии. Исследование было инициировано министром высшего образования Биллом Раммеллом и проведено совместно со старшим специалистом «Исламского фонда», доктором Атауллой Сиддики.

В частности, помимо необходимости правильного и полноценного преподавания мусульманской теологии в вузах, одно из положений проекта реформы гласит, что «все университеты должны брать на работу мусульманских проповедников или советников для обеспечения нужд растущей исламской общины в кампусах». Для мусульман также должно быть предоставлено большее количество молитвенных комнат.

По мнению инициаторов проекта, внимание, уделяемое изучению и преподаванию Ислама в вузах страны, должно существенно сузить сферу деятельности радикалов

Использованы материалы islamnews.ru

 

Презентация без обсуждения

20 июня 2007 года в Центральном Доме журналиста  в Москве прошла презентация книги российского мыслителя, исламоведа, доктора философских наук, профессора Тауфика Ибрагима «На пути к коранической толерантности». Организаторами выступили Центр арабских и исламских исследований, Фонд имени имама Абу-Ханифы, ИА «Новости Федерации» и Издательский дом «Медина» (Нижний Новгород).

Книга доктора Ибрагима — плод многолетних размышлений автора о судьбах Ислама в России — стране многонациональной и многоконфессиональной. Автор обосновывает мысль о плюрализме религий как части Божьего плана мироустройства и универсальности Божьей милости. Он подвергает критике стереотипы об отношении Ислама к Иудаизму и Христианству, джизйи и джихаду, смертной казни за вероотступничество и за прелюбодеяние.

Впервые дан анализ текстов Корана и Сунны, показывающий миротворческую и гуманистическую сущность Ислама, забытую и исковерканную его последователями в Средневековье. Книга ярко полемична — она спорит с теми представлениями о «воинственности» и «эксклюзивизме» Ислама, которые сложились и в Европе, и в самом исламском мире, и до сих пор бытующими как «штампы об Исламе».

Тауфик Ибрагим провёл работу, которую в Европе называют «бритвой Оккама», в Китае «чжэнь мин — исправлением имён», а в самой исламской традиции критикой «таклида», то есть «слепого следования за авторитетами без самостоятельного обращения к первоисточнику». Его девиз — «Вперёд, к кораническому Исламу!».

По замыслу организаторов, презентация книги должна была пройти как дискуссия, но этого не произошло. Резкие противники автора, прежде всего из мусульманских кругов, уже неоднократно выражавшие гнев в Интернете, избегают публичного диспута с аргументами в руках. А востоковеды и философы, пришедшие в Дом журналиста, продемонстрировали редкое единодушие, приветствуя появление книги Т.Ибрагима и заявляя о её высокой ценности.

Посол по особым поручениям МИД России Вениамин Попов, член Общественной палаты РФ Александр Игнатенко и ведущий мероприятия, президент Российского центра стратегических и международных исследований Виталий Наумкин, дали высокую оценку труду Т.Ибрагима, охарактеризовав его как «значительный прорыв в исламском богословии России». К такой оценке присоединились и знаменитые арабисты, востоковеды (Д.Ю.Арапов, В.В. Лебедев, переводчик Корана В.Ушаков, Е.А.Фролова, А.Юзеев и др.), а также заместитель директора Института философии РАН доктор философских наук Андрей Смирнов, отметивший, что «Т.Ибрагима всё же лучше называть не академическим философом, а реформатором Ислама».

А.Игнатенко поразил собравшихся, заявив: «Имя Тауфика Ибрагима теперь стоит в одном ряду с Аль-Газали, Муаммаром Каддафи и Усамой бин Ладеном — все они стремились к исконному, салафитскому пониманию Ислама. Но по уровню знаний ни Каддафи, ни бин Ладен с ним не сравнятся, а великий Аль-Газали всё-таки часто неверно цитировал хадисы и нередко использовал недостоверные хадисы. В 21 веке учёному легче провести всеобъемлющий анализ, что и сделал Т.Ибрагим. Появление такой книги — событие историческое, и важно, что происходит оно в столице нашей Федерации, в Москве, а импульс исходит из Нижнего Новгорода».

О том, как из личных бесед родилась идея книги, поведал руководитель ДУМНО (Духовного управления мусульман Нижегородской области) Умар-хазрат Идрисов. Он сетовал, что признания правомерности многообразия религий и их равенства перед законом до сих пор нет в сознании многих мусульман, равно как и в практике государства Израиль, а также у внедряющих ОПК (Основы православной культуры) в светские школы России. Коранический призыв «Нет принуждения в религии» актуален как никогда.

Директор ИД «Медина» Дамир-хазрат Мухетдинов, завершая презентацию, рассказал о периодических изданиях, сайтах и научных монографиях своего издательства. «В условиях демократии за 15 лет мусульмане России не смогли восстановить своё интеллектуально-духовное наследие, опирающееся на традиции ханафитского мазхаба, но мы сейчас восполняем это. Всех критиков как наших книг, так и работы Т.Ибрагима приглашаем к цивилизованной дискуссии и обещаем её опубликовать. А следующую презентацию, в том числе английских переводов книги Т.Ибрагима, монографии Рустама Батыра об Абу Ханифе и истории Ислама в России, мы проведём осенью в Палате лордов в Лондоне. Мусульмане России ранее шли и на Восток и на Запад с протянутой рукой – но теперь у нас есть, что сказать миру самим. Это подлинный Ислам, миролюбивый и открытый».

Сам же доктор Т.Ибрагим сказал в конце встречи: «Священное Писание не нуждается ни в какой модернизации, оно дано на все времена. И я никакой не реформатор. Коран люди всегда понимали на уровне своего времени, а он всегда жив и всегда современен. Это мы не современны!»

В ходе мероприятия также прошла презентация новинок Издательского дома «Медина» (Нижний Новгород). В их числе — книги, выпущенные в рамках приоритетной серии «Ханафитское наследие»: «Абу-Ханифа: жизнь и наследие», «Ханафитский факх: каноны религиозной практики», «Ханафитский фикх: семейно-брачные отношения», серия «Ислам в Российской Федерации» а также ряд периодических изданий.

 

В РОССИИ

Премьер-министр Малайзии Абдулла Ахмад Бадави стал почетным доктором МГИМО. Это звание было присуждено ему во время его официального визита в Россию с 19 по 21 июня. По словам ректора университета Анатолия Торкунова, «это звание присуждается выдающимся государственным политическим деятелям за вклад в укрепление мира, развитие международного сотрудничества и достижения в гуманитарной области».

Темой профессорской лекции малайзийского премьера стал Ислам. По словам Бадави, «в Малайзии, как и в России, мусульмане являются важным компонентом общества». Однако, по его мнению, «многие СМИ, возможно, неосознанно создают искаженную картину мусульманского мира». Бадави признал наличие на Западе «фобии всего исламского». «Это необходимо преодолеть, иначе возникнет пропасть между мусульманами и всем остальным миром, — сказал премьер Малайзии. — Со своей стороны мусульмане должны представить подлинное лицо Ислама».

Малайзийский премьер не согласен с тем, что исламская религия — это «проблема для всего мира и убежище для экстремистов». «Все истинные религии приветствуют мир и гармонию между людьми, — заметил он. — Коран признает и другие конфессии». «Те, кто прибегает к экстремизму, составляют небольшой процент от общего числа мусульман», — уверен Бадави.

Премьер-министра Малайзии убежден, что «Ислам может служить объединяющим фактором, Ислам — это религия, проповедующая принципы универсализма, а не эксклюзивности».


В РИУ состоится торжественный выпуск первых теологов. Торжества по случаю первого выпуска студентов Теологического факультета прошли в Российском исламском университете (РИУ) в Казани 29 июня. В России обучение по специальности «Теология» ведется приблизительно в 20 вузах. Двое из выпускников Теологического факультета планируют продолжить обучение в магистратуре на Факультете теологии в Университете Анкары.

Использованы материалы i-p-r.ru, islam.ru

 

Нижегородские татары в Санкт-Петербурге

У нижегородских татар, которые традиционно выезжали в северную столицу, с самого начала ее строительства, сложились особые связи с этим городом. Такие ключевые фигуры ХХ века как Хамидулла Альмушев (основатель знаменитого медресе в с. Петряксы, имам столичной мечети и глава мусульманского прихода Петергофа, имам в мусульманских частях императорской гвардии), Шахимардан Ильясов (первый имам Нижегородской соборной мечети, спасавшийся от преследований КГБ у своего дяди, муэдзина Соборной мечети Ленинграда), председатель ленинградской мечети Усман Фахретдинов и др., крепкими узами навсегда связали татар Санкт-Петербурга и Нижегородчины.

Г.Сулейманов, происходивший из села Б. Рыбушкино, с 1822 года являлся гражданским имам-хатыбом Санкт-Петербурга, стал первым указным муллой татарской общины столицы. С 1828 года — преподаватель ислама для воспитанников Кавказского полуэскадрона, с 1835 года — Царскосельского кадетского корпуса. В 1826 году привлекался правительством для переговоров с казахскими ханами Большого и Среднего жузов. Состоял внештатным переводчиком Департамента духовных дел иностранных исповеданий МВД. В июне 1840 года указом Николая I назначен муфтием, председателем ОМДС.

Большим уважением и популярностью среди столичных мусульман пользовались имамы Мухаммед-Шакир Юнусов (ок. 1820–1905 гг.) — мулла и ахун 1-го магометанского прихода Санкт-Петербурга с 1869 года и его сын Мухаммед-Зариф (ок. 1850–1914 гг.) — имам этого же прихода с 1888 года. Свое происхождение они вели из с. Куй-Суы (Овечий Овраг). В 1881 году Мухаммед-Шакир вместе с имамом 2-го прихода А. Баязитовым выступил с инициативой строительства в столице Соборной мечети. Его сын Мухаммед-Зариф, получивший образование в Казани и Бухаре, с 1874 года являлся имам-хатыбом, ахуном и мударрисом Константиновского кавалерийского училища, позднее — Павловского военного и Николаевского кавалерийского училищ. Он был первым имамом Соборной мечети столицы после ее открытия в 1913 году. Юнусов-младший пользовался большим уважением среди всех жителей города; на его похоронах в 1914 году присутствовало около тысячи мусульман, а большинство столичных газет откликнулись на его смерть, подчеркивая большие заслуги покойного.

 

ТАТАРСКАЯ ОБЩИНА МИРА

Татары Санкт-Петербурга

Татарское участие в строительстве Санкт-Петербурга было масштабным (не менее 20 тысяч человек) и передовым, неслучайно ганноверский резидент при Петре I В. Вебер в 1721 году ставил татар на первое место в ряду «работных людей», возводивших вторую столицу. Есть множество доказательств тому, что город строился руками десятков тысяч татар: Казанская губерния являлась одни из основных поставщиков рабочей силы для этих целей; Татарская слобода на Березовом острове (сейчас — Петроградская сторона), будучи раза в три по своим размерам больше Русской слободы, занимала самое близкое к месту работ, самое возвышенное и удобное место. Продукты в строящийся город доставлялись, помимо еще трех регионов, из «Казанского царства». Да и сам Петр в одном из своих писем от 1709 года требовал от графа П. Апраксина: «Также потрудитесь, дабы будущею зимою татар, черемис и мордвы выслать тысяч пять в Петербург на перемену первым». Первыми из татар на строительство Санкт-Петербурга были привлечены мишари (пензенские, мордовские, нижегородские) и касимовские татары.

Помимо строительных дел, татары Петербурга занимались и военным ремеслом. Петербургский краевед и историк А. Богданов писал о Татарском урочище на месте Большой Никольской улицы, которая и сама называлась Татарской, продолжая: «Когда строилась земляная Санкт-Петербургская крепость, оную татары, бывшие на службе, дерном укладывали, а потом при артиллерии всякую работу отправляли». Военное искусство татар высоко ценилось, и оно было поставлено на службу Российскому государству, которое активно и часто успешно воевало. Военно-политическими советниками и переводчиками у Петра были: выходец из крымских татар Д. Кантемир, генерал Кутлумухаммад Мемешевич Тевкелев.

Татарский язык еще и в петровские времена использовался в дипломатии как язык международного общения, в связи с чем в переведенной из Москвы в Петербург Канцелярии иностранных дел значительное число переводчиков и толмачей были татарами.

Еще одним родом деятельности татар в северной столице было лашманство. Служилые татары привлекались в соответствии с именным указом Петра I от 31 января 1718 года к заготовке корабельного леса, для перевозки их по водным путям в Санкт-Петербург. Эти лесозаготовительные работы и назывались лашманством. Это была тяжелая физическая работа; согласно указу, для рубки, тески и перевозки корабельных лесов предписывалось брать на бесплатные работы (!) мурз, служилых татар, мордву и чувашей. Лашманская повинность длилась у татар больше века.

Татары на лесоразработках трудились в неимоверно тяжелых условиях: их донимали холод, голод, бытовые неурядицы. Богатейший татарский фольклор запечатлел все важнейшие исторические события страны и все стороны бытия татарского народа. Не зря в татарском народе имеется широко распространенная песня «Кара урман» («Дремучий лес»), в которой говорится о том, что жизнь тяжела и беспросветна, как путь в темную ночь через дремучий лес.

В одном из баитов, рассказывающих о тяжелой жизни лашманов, говорится: мы, лашманы, трудимся в поте лица, добываем для государства лес. Судьба бросила нас туда, куда не могут долететь не только птицы, но даже насекомые. От холода и недоедания многие погибают, и их бросают в снежные сугробы…

Добытый татарами в неимоверных трудах дубовый лес использовался на строительстве кораблей в верфях волжских городов, а также сплавлялся в Санкт-Петербург. Корабли для Балтийской и Поволжско-Каспийской флотилий в XVIII веке были построены в Петербурге и Казани.

Наконец, татары в Санкт-Петербурге активно занимались торговлей. Рядом с Татарской слободой находился Татарский рынок, с